Te Afifi i Fakatalofaga

Te Taumafaiga o nofo-tokotasi i koga mo tino ko foki mai ki Niu Sila

E siki te motou fakafetai kia koe i te kaufakatasi mo nisi tino o tausi kae puipuigina a tou komiuniti. A tau taumafaiga o fesoasoani kia matou o taofi te ‘pisi o te COVID-19 i loto i Niu Sila.

Fakatalofa atu, o mai: fakafeiloai atu

Fakatoalofa atu, toe ulufale mai ki Niu Sila, ko gali ko toe foki mai koe ki te atufenua.

A koi tumau loa te fanake o lasi te masaki tenei ko te COVID-19 i te lalolagi, i Aotearoa Niu Sila tatou ne taumafai o fakamalosi kae fakavave a fakatapulaga i pokotiaga o te COVID-19 i tou komiuniti. E aofia i ei a fakataputapuga o gasuesuega o te atufenua mo te galuega i loto i te levolo 4 o Fakatokaga i te COVID-19.

Ne toe foki mai fua mai fenua i tua ko tena uiga e lasi te fakamataku o nofo mo koe te manu ‘pisi tenei kae e mafai foki o mai ne koe ki loto i Niu Sila. Ko tena uiga e ‘tau koe o fano ki koga i taumafaiga o nofo- tokotasi pela me se 14 o aso.

Kafai e isi ne masalosaloga ia koe seki puipuigina faka‘lei mai te COVID-19 koe ka ave ke nofo i se koga i fakataputapuga o gasuesuega (quarantine) mo se taimi pela e 10 aso mai tua o fakasae a fakaasiga o te COVID-19 io me mai te aso o tau sukesukega. E ‘tau koe ko mautinoa tonu kae iloa katoatoa me i fakaasiga o te COVID-19 ko seai i loto i se 72 itula mai mua ko mafai ei koe o fano ki tua.

Te nofo i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi se tulafono tela e manakogina mai lalo o ‘Tali ki te Ola‘lei mo so se tino (Tuākoi o Ea-air border) o Fakatonuga 2020 o te COVID-19 tela ne fakagalue i te itula 11:59 i te valuapo i te po 22 o Iuni 2020.

Te nofo i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi se tulafono tela e manakogina mai lalo o ‘Tali ki te Ola‘lei mo so se tino (Tuākoi o Ea-air border) o Fakatonuga 2020 o te COVID-19 tela ne fakatalia i te itula 11:59 i te valuapo i te po 22 o Iuni 2020.

A koga konei ne fale talimālō kae ka lasi a te lagolago i te taimi e nofo koe i kona. Matou e taumafai malosi ke mafai ne koe o nofo i kona mo te tokagamalie. I te taimi e nofo koe i kona fakamolemole mataalofa ki tino galue o te fale talimālō, tino galue o te ola‘lei mo nisi tino galue, kae tautali ki olotou fautuaga, takitakiga io me ko fakasinoga.

A te pepa fakamaoni tenei e isi ne fakamatalaga e mafai o fakaaogā i te taimi e nofo koe i kona e aofia i ei te nofo puipuigina pefea, kae nea a mea e ‘tau o fai mai mua o tiakina ne koe te koga tena. E fakafou sāle kae ko fakamafulifuliga e mafai o fai i te taimi e nofo koe i kona.

A tino galue i te koga tena e fakamaonia kae e fesoasoani atu foki kia koe. Fakamolemole faipati kia latou mafai e isi ne au fesili io me ne manavasega e uiga ki feitu o tou nofo i kona.

Fakamalosi (kia kaha) kae fakafetai o fai tou tusaga.

Fesokotakiga

E ‘tau koe o fesokotaki muamua ki tino kona e galue tonu loa i te koga tena ma isi ne au fesili io me manavasega. E isi foki ne koga aka e mafai koe o fano ke maua a fakamatalaga mo fesokotakiga likiliki:

Mo fakamatalaga o mea kola e pogai ki mea tau oloolo malaga, e aofia i ei a faifaiga o talia a tuākoi mo fakatupuga o fakamatalaga i oloolo malaga o tino tokotasi, fakamolemole asi ki te itulau o fesokotakiga mo fakamatalaga o Matagaluega o Oloolo Malaga o Niu Sila tela e fakafou sāle: www.immigration.govt.nz/about-us/covid-19(external link)

Kafai e iloa ne koe me isi ne tino e se tautali ki fakanofonofoga io me e fai uiga kola e mafai o faka‘pisi te COVID-19, fakamolemole lipotigina ki te potukau e galue tonu loa i te koga tena – e mafai foki ne koe o lipoti so se fakalavelave i te www.covid19.govt.nz/compliance(external link)

E isi sou aiā o sautala mo se lōia kae ‘togi foki loa ne koe (onoono ki fakamatalaga e uiga ki tou aiā i te Faopoopoga tolu).

Kaia e ‘tau koe o fano o taumafai o nofo-tokotasi

A te COVID-19 e mafai o ‘pisi mai te sua tino ki te sua tino. Ne toe foki mai fua mai fenua i tua ko tena uiga e lasi te fakamataku o nofo mo koe te manu ‘pisi tenei kae e mafai foki o mai ne koe ki loto i Niu Sila. E mafai koe o se masaki fakavave kae ko fakaasiga e tai leva o fakaasi.

Te nofo i se koga i taumafaiga o nofo-tokotasi mo se 14 aso i te leva e fakasaoloto ne ia matou o fakanofo koe tokotasi mafai a te masaki ‘pisi ko nofo i loto i te koe. E fesoasoani ki a matou o fakatumau o taofi te mafai o ‘pisi te masaki ki komiuniti i Niu Sila kae e puipuigina faka‘lei koe mo tou kāiga.

I te vaitaimi nei a koe ka fakatapu o tiakina ne koe te koga tena. Masaua:

  • Te nofo-tokotasi se faiga faeeteete i se taimi toetoe fua mo puipui koe, mo tino i ou tafa pena foki mo te komiuniti mai te COVID-19.
  • A koe e fakatulafonogina kae manakogina ke nofo i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi mo se 14 o aso, fakaoti faka‘lei a iloiloga o te ola‘lei kae fakamautinoa tonu me ko foliki te fakamataku o te pokotiaga io me faka‘pisi te COVID-19 mai mua koe o fano ki loto i te komiuniti.

A latou kola e isi ne fakaasiga e pogai tonu ki te COVID-19 e olo ki se isi koga i fakataputapuga o gasuesuega.

Sea te taumafaiga o nofo-tokotasi?

E isi ne kogakoga i Niu Sila ko oti ne fakatoka ne te Mālō ki te taumafaiga o nofo-tokotasi o tino kola ko toe foki mai i atufenua i tua atu. Te fuafuaga (measure) tenei i tou tuākoi e fakamautinoa tonu me i tino kola e ulu mai ki loto i Niu Sila i te taimi tenei e se aumai ne latou te COVID-19 ki loto i te komiuniti mai atufenua mai tua atu.

A koga i taumafaiga o nofo-tokotasi mo te fakataputapuga o gasuesuega e puipuigina faka‘lei kae e lasi foki te lagolago kia koe mo tou kāiga. E fakanofo i ei a tino kola ko foki mai ki loto i te atufenua kae ko oti ne iloilo me foliki te fakamataku o pokotia ne te COVID-19 i te oko maiga ki Niu Sila, pela mo latou kola ne iku manuia a olotou sukesukega o te ola‘lei io me seai ne fakaasiga o te COVID-19. A koga mo taumafaiga o nofo-tokotasi ne fale talimālō, kola e galue i ei a tino i matagaluega o te ola‘lei, tino i matagaluega o fale talimālō mo tino o matagaluega o te mālō.

Lasiga o tino ka nofo e 14 aso i taumafaiga o nofo-tokotasi.

Ki te aso nei ko silia atu mo te 50,000 o tino ko iku manuia mai te taumafaiga o nofo-tokotasi mo te fakataputapuga o gasuesuega kae ko ulu mai faka‘lei ki loto i te komiuniti.

I te taimi fea e mafai koe o fano?

A koe e ‘tau o nofo i te koga nofo-tokotasi e tusa mo te 14 o aso. E kamata mai te taimi ne oko mai i ei koe ki Niu Sila, io mai te taimi ne oko koe ki te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi mafai se ki tautali koe ki tulafono o pei ki ufimata kae fakatumau te tu vāsia mo nisi tino.

Kafai e isi se kāiga io me se tino lagolago tela ko se mafai o fakatasi mo koe i tou potu, io me a koe ne fakafesagai mo se tino tela e pokotia ne te COVID-19, tau 14 o aso i te nofo-tokotasi ka toe kamata.

I te lasiga o taimi te ikuga o te sukesukega tela e se pokotia koe i te COVID-19 pena foki mo te fakamaoniga ne te tino i matagaluega o te ola‘lei me ia koe e foliki te fakamataku o pokotia io me faka‘pisi ne koe a te COVID-19 e manakogina mai mua o tiakina ne koe te koga tena.

Te  foliki o pokotia io me faka‘pisi te COVID-19 e aofia o fakamautinoa me ia koe:  ȓ Ne nofo i te taumafaiga o nofo-tokotasi pela e 14 aso io me silia atu.

  • A tou vela e se 38°C io me tai maluga atu.
  • I te lasiga o sukesukega, ne se ki pokotia ne te COVID-19.

E mafai o manakogina koe ke nofo ki se 28 o aso mafai e se talia ne koe o fai se sukesukega o te COVID-19 io me ko koe e lasi te fakamataku i mafaufauga o tino o matagaluega o te ola‘lei.

E ‘tau koe o fetaui tonu mo fakanofonofoga ke mafai o tiakina te koga tena kae ke maua foki se tusi o fakamaoni me ko oti ne fai ne koe te taumafaiga o nofo-tokotasi. E ‘tau foki o fakafonu ne koe te pepa o Tiakina te Taumafaiga o Nofo-tokotasi. A te neesi ka fesoasoani atu kia koe o fakafonu te pepa tenei kae saina foki ne ia.

Onoono sāle faka‘lei ki tou ola‘lei

I te taimi e nofo koe i te taumafaiga o nofo-tokotasi ka asiasi sāle a tou ola‘lei. Iloiloga mo sukesukega e tāua ki tou ola malosi pena foki mo nisi tino aka i ou tafa. E fesoasoani foki kia matou o fakatoka a faifaiga faka-tokita mafai koe ne fakafesagai mo te manu ‘pisi.

Fakamolemole galue fakatasi mo tino galue. A latou e nofo i kona o tausi koe faka‘lei kae fakamautinoa tonu me i sukesukega o te ola‘lei e galue ‘lei.

A koe e fai tau sukesukega fakalua i te COVID-19

Aso 3: Te sukesukega muamua o te COVID-19 ko te tolu o aso ko te taimi masani tela i te lasiga o tino ko kamata a te masaki mai tua o te fakafesagaiga i te lima o aso, kae ko matou e amanaia te 2 o aso o te faimalaga.

Aso 12: Ko toe fai te sukesukega i te 12 o aso me i te masaki e mafai o tai leva o kamata i nisi tino. Te lua o sukesukega tenei se asiga foki tela e fakamautinoa tonu mafai te tino e foliki te fakamataku i te masaki kae e mafai ne ia o tiakina te koga tena i te 14 o aso.

Sukesukega e aofia i ei te faulu a te vavae (swab) ki loto loa i tou isu. Te faifaiga tenei e se logo‘lei kae e se mafai foki o fakamasei. E se katoa foki te minute ke puke se tamā mea (sample) i tou isu.

Onoono ki te Faopoopoga (Appendix) napa tasi mo nisi fakamatalaga i sukesukega mo ikuga.

Kafai e se talia ne koe o fai te sukesukega i te COVID-19 io me lasi te fakamataku, tou nofo i kona e mafai o oko ki te 28 aso te leva.

E ‘tau koe o tautali ki fakanofonofoga mai tino i matagaluega o te ola‘lei io me ko te ofisa puipui o te ola‘lei i te taimi o tou nofo. I tafa o te sukesukega o te COVID-19, a koe foki e manakogina o fai se iloiloga faka-tokita (medical assessment). Kafai e fai atu ke pei ki mea puipui totino (personal protective equipment-ppe) pela mo ufimata i so se taimi i tou nofo i kona, e ‘tau loa o fai ne koe.

A fesoasoani e toka faeloa i taimi katoa

E tāua ki ke faipati patonu koe i tou ola‘lei i te taimi e nofo koe i te taumafaiga o nofo-tokotasi. Ko te auala tafailisi tenei ke taumafai o tausi faka‘lei tou ola‘lei mo tou ola malosi. A tino i matagaluega o te ola‘lei e toka faeloa i te koga e nofo koe i ei.

  • Kafai koe e fakamasakisaki, fakamolemole nofo i tou potu kae telefoni ki te potukau o tino galue i te koga tena. E avatu ne latou a fautuaga me neau au mea e tau o fai.
  • Kafai i so se taimi i tou nofo i kona ko kamata a fakaasiga o te COVID-19 te vela, taletale, manava fita io me kato mae, fakamolemole manatua o nofo loa i tou potu kae telefoni fakavave o fakailoa ki tino galue. E fakatoka ne latou ke iloilo koe ne te tino i matagaluega o te ola‘lei i te koga tena.

E ui loa te faigata o te nofo-tokotasi, kae e tāua foki a fuafuaga konei ke tausi kae puipuigina a Niu Sila kae tamate te COVID-19. Mai te nofo-tokotasi mo te onoono faka‘lei ki tou ola‘lei, a koe e fai tou tusaga tāua ke mafai ne koe o fakaiku manuia a fakamoemoega konei e lua.

Masalosaloga i tino ko pokotia ne te COVID-19

Kafai e isi se tino i te tou koga e masalosalogina me pokotia ne te COVID-19, e fakailoa atu ne latou ke nofo loa koe i tou potu ki te taimi tela ko toe fautua atu. E amanaia ne matou me e mafai o fakakaitaua kae ko tou puipuigina faka‘lei ko te mea tāua.

Kafai ko isi se tino ne pokotia ne te COVID-19 ko mautinoa tonu i te koga tena, a tino e aofia i ei ka fai a taumafaiga o nofo-tokotasi mai mua o ave faka‘lei ki te koga fakataputapu o gasuesuega. Ka faopopopo foki a te ‘fuluga ke ‘mā i te koga tena.

Manatua o tumau te tu vāsia e 2 mita mai nisi tino i te taimi e nofo koe i kona ko te mea ke se fakafesagai koe mo nisi tino kola e se aofia i tou ufiga (bubble).

Sevesi i te koga tena e nofo koe i ei

I taimi o fakalavelave tupu fakafuasei

A koga kātoa konei ka fakatoka a palani fakapitoa i fakalavelave tupu fakafuasei tela e ‘tau koe o tautali ki ei i te taimi o fakalavelave tupu fakafuasei. Fakamolemole tauloto koe ki ei kae tautali foki ki fakatonuga o tino galue.

Se agasala mafai ne fakauiga fakaloiloi ne koe o fakatagi te mesini fakatagi afi (fire alarm), te faiga tena ka iku koe o fakasala. Tumau loa te tu vāsia te 2 mita te mao mai nisi tino kae pei ki ufimata kola e fakatoka mo koe.

Tausiga faka-tokita

Te potukau o tino i matagaluega o te ola‘lei e toka faeloa i so se taimi i tou koga nofo.

Fesokotaki ki te tino e fesokotaki mo tino (reception) i te koga tena kae fesili ki se neesi ke fesoasoani atu kia koe mo ou manavasega ki tou ola‘lei. A tino galue o te ola‘lei e mafai foki o fesoasoani ki so se vailakau io me ko pepa vailakau mafai e manakogina ne koe.

Meakai

Tau meakai i te taeao (breakfast), meakai tutonu (lunch), mo te meakai afiafai (dinner) ka fakatokagina ne te koga tena. So se meakai faopoopo e ‘togi loa ne koe.

Fakailoa ki tino galue mafai e iloa ne koe me isi ne meakai e se ‘lei kia koe io me ko nisi masaki tumau kola e manakogia ne meakai fakapitoa, pela mo masaki o te gakau (crohn's disease).

E mafai o isi ne filifiliga ke fakatonu au meakai i te initaneti kae ke avatu kia koe. Faipati mo se tino i te potukau galue e uiga ki filifiliga o te avatuga o mea kia koe.

Sevesi o telefoni (landlines) i loto i potu mo te aelesi i fesokotakiga o tekinoloti (wi-fi)

A telefoni i loto i va o potu mo matagaluega o te fale talimālō, e se ‘togi.

Kafai e fai au telefoni ki tua atu e ‘togi ki te ‘togi (i te minute) o te fale talimālō. Faipati ki tino galue o te fale talimālō ke fakaaogā a te sevesi tena.

Uaelesi i fesokotakiga o tekinoloti (wi-fi) e se ‘togi. Faipati ki tino galue o te fale talimālō ki fakamatalaga likiliki. Te fautuaga a matou ke fakaaogā a mea tau initaneti e fakaigoa ki polokalame (apps) pela ki vitiō i te initaneti (face time), te mesenitia o te facebook (messenger) mo te WhatsApp mafai e manakogina ne koe ke se ‘togi au telefoni e fai i tou poto.

A fale vailakau o tino maoli e se ‘togi telefoni

Te Fakapotopotoga o Fale Vailakau o tino Maoli (Ngā Kaitiaki o Te Puna Rongoā o Aotearoa – the Māori Pharmacists Association (MPA)) e isi se telefoni tela e se ‘togi o ‘tali ki fesili a tino mātua io me ko kāiga e uiga ki olotou vailakau.

Telefoni ki te 0800 664 688 kae tuku au fesokotakiga mo fakamatalaga likiliki. A tino Maoli e galue i fale vailakau ka fesokotaki atu ke faipati i loto i te 24 itula.

Faipati ki tino galue o te ola‘lei i te koga tena mafai e manakogina ne koe fakavave ne fautuaga faka-tokita.

‘Taga o gatu

A sevesi i ‘taga o gatu e avanoa i te taimi o tou nofo i kona. Faipati ki tino galue o te fale talimālō io me ki te potukau e galue i te koga tena mo sevesi fakapitoa ki tou koga.

Kafai koe io me se tino i tou ufiga e manakogina se fesoasoani, fakamolemole faipati ki te tino galue i te koga tena io me ki te tino fesokotaki mo tino o te fale talimālō.

Nofo puipuigina faka‘lei kae ola ‘lei

Mai te nofo i taumafaiga o nofo-tokotasi, a koe e kaufakatasi o ‘teke atu a te COVID-19, fakagata o te ‘pisiga, ofaga o te seni pena foki mo te fakasaoga o olaga.

I taimi koi nofo koe i te nofo-tokotasi, e tāua ke tautali ki nisi fakanofonofoga ke fesoasoani ke tumau tou nofo puipuigina faka‘lei mo tou ola‘lei. Te gasuesuega i tua atu o tou potu e talia fua mafai e isi ne fakataputapuga o faifaiga. Fakamolemole amanaia kae tautali ki fakanofonofoga, takitakiga mo fakasinoga o tino galue i te koga e nofo koe i ei.

  • ‘Fulu sāle ou lima ki sōpu mo vai (pela me se 20 sekone) kae fakamalō faka‘lei ou lima kae fakaaogā sāle foki te vailakau ‘fulu lima (hand sanitiser).
  • Taletale io me mafatua ki te fatiga o tou tulilima io me pono ou gutu mo isu ki te pepa solosolo. Pei fakavave ki loto i te lapisi.
  • Sa fakapateletele ki ou mata, e aofia i ei ou poko mata, isu mo ou gutu mafai ou lima e se ‘mā. Koga tafa-ki-luga e mafai o isi ne motigāvai ‘pisi.
  • Sa ulu ki loto i se potu o te fale talimālō o so se tino tela e se i loto o tou 'ufiga'.
    • Fakafesagai fua mo tino i tou 'ufiga'.
  • Tumau te 2 mita te tu vāsia mo nisi tino na fua ko latou kola i tou ‘ufiga‘ (tou kāiga/soa).
    • A te COVID-19 e ‘pisi i motigāvai, tela la taumafai o nofo mao mo nisi tino kae tautali ki faifaiga ‘lei o te tu ‘mā me ka puipui koe mo nisi tino mai te ‘pisiga o te COVID-19.
  • Pei ki ou ufimata kola ko oti ne fakatoka mo koe i taimi kātoa mafai koe e nofo i tua o tou potu, io me mafai te tino e manako o ulu o faite io me ‘fulu tou potu.
    • Mo nisi fakamatalaga i te puipuiga o faifaiga i ufimata e maua i te itulau 27 mo te 28 i te pepa tāua tenei.
  • Fakamalosilosi o foitino i loto loa i potu manafai e mafai.
    • A sasalega kola e onoono faka‘lei (supervised walks) io mo fakamalosilosiga kola e se faigata (low-level exercise) e fakatoka ne tino galue i te koga tena.
    • Kafai koe e fakamasakisaki e ‘tau koe o fesokotaki ki te potukau o tino galue o te ola‘lei o faipati ki nisi filifiliga o fakamalosilosiga.
    • Kafai e fakamalosilosi i tafa, fakamolemole manatua o tumau te tu vāsia e 2 mita mai nisi tino kae pei ki ufimata kola ne fakatoka mo koe.
  • A mesini fakatagi afi e mafai o fakatagi ne pefu, afusaga, ausaga mo nisi au mo afusaga.
    • Sa ‘pusi io me fakaaogā mesini sikaleti (vape) i tou potu io me i te koga tena i so se taimi.
    • Sa kuka i loto i tou potu.
    • Sa fakaaogā ke uke a matā iti (plugs).
    • Sa tuku a solo io me ne laugatu kola e mafai o kā i luga i mesini fakavelavela (heaters) o fakamalō a laugatu.
    • Kafai a te mesini fakatagi afi ko tagi, tautali ki faifaiga o tiakina fakavave te koga tena kae fakalogologo ki fakatonuga o tino galue o te fale talimālō mo tino pulepule.

Fakaaogā a fakataputapuga

Te nofo i koga i te taumafaiga o nofo-tokotasi se mea tāua i fuafuaga ke tausi kae puipuigina faka‘lei a Niu Sila mai te toe ‘pisiga o te COVID-19. E isi ne tulafono mo fakanofonofoga i mea kola e se mafai ne koe o fai i te taimi e nofo ei koe i te koga tena.

Nofo i tou potu

A koe e fakamalosigina ke nofo i tou potu vaganā fua e manakogina koe o fano ki tua, te mea tenei ka puipuigina koe faka‘lei mai so se fakafesagaiga kae taofi te ‘pisi o te covid-19.

Kafai e manakogina ne koe o fano ki tua, manatua o pei ki ufimata kola ne fakatoka mo koe. Te fakaaogā o ufimata kola ko

Oti ne fakaaogā mo nisi puipuiga o mata e se taliagina mafai e nofo koe i te koga nofo tokotasi io me i fakataputapuga o gasuesuega o tino.

Seai ne tino asiasi ki te koga tena

Kāiga io me ko taugasoa e se mafai o asiasi atu kia koe ona ke taofi te ‘pisiga o te COVID-19.

Te fale talimālō e ofo atu te uaelesi i fesokotakiga o tekinoloti (wi-fi) tela e se ‘togi. Tumau te fesokotaki mo tou kāiga mo taugasoa i nisi auala o fesokotakiga pela mo telefoni io me i te fakaaogāga o polokalame (apps) pela mo te Zoom, SKYPE, mo nisi mea aka.

Pukega o ata mo vitiō e fakatapugina

A koe e fakatapu ma puke ata, puke faka filimu (film) io me ko pukega fua o leo i so se koga e seiloa ne tino o te koga tena.

E aofia i ei a potu kola e fai ei a sukesukega a neesi io me ko potu o te ola‘lei, pena foki mo koga saosao i koga galue mo koga kola e puipuigina.

Kafai a tino galue e manakogina o ulu atu ki loto i tou potu, fakamolemole amanaia olotou puipuiga totino (privacy) kae tamate so se filimu io me ko te pukega o leo kae sa puke ata.

Sitoa lasi mo te ‘togiga o mea i te initaneti

Se maua ne koe o tiakina te koga tena, kae e mafai ne koe o fai au otā i luga i te initaneti kae ke tufa atu kia koe i te koga tena. E uke ki a filifiliga i sitoa lasi i te initaneti, io me ko nisi sitoa i tou fakai kola e mafai ne koe o fakaaogā.

E amanaia ne matou me i ou taugasoa mo kāiga e mafai o avatu o tuku atu a mea kia koe i taimi e nofo koe i kona.

Faipati ki te tino e fesokotaki ki tino io me ki tino galue i te koga tena ke onoono me isi se faifaiga o fakatalia ke avatu a mea tāua kona.

Fesokotakiga mo fakasalalauga o tala mo televise (media)

E lasi ki te fia iloa ne tino valevale (public) a koga kona i taumafaiga o nofo-tokotasi mo fakataputapuga o gasuesuega. A tino i fesokotakiga mo fakasalalauga o tala mo televise e mafai o fesokotaki atu kia koe kae kia koe loa mafai e fia faipati koe kia latou.

Fakamolemole manatua me i tino tusi tala (journalists) e se mafai o ulu atu ki te fale talimālō.

Kafai e ‘talia ne koe o sautala, mafaufau ki avanoaga pela o faipati i te telefoni io me vitiō.

MANATUA: Tatou e kaufakatasi i te mea tenei kae matou foki e tauto ke tokagamalie tou nofo i kona manafai e mafai.

E isi ne auala ke fakailoa mai kia matou mafai e isi ne fakalavelave mo

manavasega i te taimi e nofo koe i kona. Faipati muamua ki tino galue i te koga tena. Latou e nofo i kona o fesoasoani.

E mafai ne koe o lipoti so se tino e talitonu koe me se tautali ki tulafono, io me fai amioga kola e mafai o faka‘pisi te masaki ko te COVID-19. Asiasi: www.covid19.govt.nz/compliance(external link)

Tausi faka‘lei te ola‘lei o tou mafaufau mo te ola malosi

Konei taimi faigata fakatasi mo tofotofoga.

Kafai koe io me ko latou kola i ou tafa e manavase e uiga ki tou lagona totino io me ko tou ola malosi, e isi ne fakamatalaga pena foki mo mea aoga (tools) e avanoa ke fesoasoani ki te ola malosi o tou mafaufau kae ke mafai ne koe o onosai i te nofo-tokotasi.

Kafai e lagona ifo ia koe ko se kafi o onosai, e tāua ki ke faipati koe ki se tino i te matagaluega o te ola‘lei. Te tino muamua e fesokotaki koe ki ei ko te neesi galue i te koga tena io me ko te tino i te matagaluega o te ola‘lei.

1737

Telefoni io me meseti ki te 1737 ke maua ne koe se lagolago ma fānoanoa, manavase, puapuagātia io me ko te ola malosi o tou mafaufau. Te sevesi tenei e se ‘togi, kae e mafai ne koe o telefoni i so se taimi, 24 itula, 7 aso o te vaiaso.

Getting through Together

Taumafaiga o Kaufakatasi (Getting through Together) e maua i ei a fautuaga kola e mafai o fakaaogā o tausi koe mo tou kāiga i te taimi o te masaki o te COVID-19. www.allright.org.nz(external link)

Sparklers

Sparklers at Home se kete i te initaneti ki mea aogā mo mātua, ne faifaiga fakafiafia kola e mafai o lagolago te ola malosi o tamaliki i akoga o te lasaga muamua mo te kogāloto. www.sparklers.org.nz(external link)

Mentemia

Mentemia se polokalame o iloilo, fakatoka a taumafaiga kae tai faka‘lei aka te ola malosi o tou mafaufau i te fakatuga o fakamoemoega i aso takitasi kae fakamau a tou tulaga fano ki mua. www.mentemia.com(external link)

Melon

Melon e ofo atu ei a mea aogā o te ola‘lei mo mea aogā o te iloiloga totino (self-awareness) ke fesoasoani kia koe i te taumafaiga ki te ola malosi o tou lagona. E fesoasoani foki ki talavou, i logo i

vitiō, pepa galue (worksheets), faifakatasiga o tala fakatusa i te initaneti mo te tāma akoakāga toetoe i taumafaiga i manavasega. www.melonhealth.com(external link)

Just a thought

Tumau o Atiake Faka‘lei (Staying on Track) se akoga i togafiti-fakatokita i te initaneti kola e akoako koe ki atamai kae palani ki ou taumafaiga ki manavasega, mafatiaga o te mafaufau kae tausi foki tou ola malosi mo te atiakega faka‘lei o tou kāiga. www.justathought.co.nz/covid19(external link)

Te itualu o fesokotakiga ki fakamatalaga o te Minisituli o te Ola‘lei e maua foki i ei a fakamatalaga mo mea aogā o lagolago ki te ola malosi o tou mafaufau, pena foki mo nisi fakamatalaga e uiga ki fakapotopotoga kola e mafai o fesoasoani mafai e manakogina ne koe ne fesoasoani faopoopo. www.health.govt.nz/covid-19(external link) malosi o te mafaufau.

Lagolago ke lagona te tokagamalie i amioga fakasauā

A Niu Sila e fakatāua ki amioga fakasauā ki kāiga mo amioga fakasauā ki te moe fakatauavaga (sexual).

E seai se tino e ‘tau o mataku io me fakamaseigina ne nisi tino. Fesoasoani e avanoa mo tino mātua pena foki mo tamaliki.

New Zealand Police

Telefoni ki te 111

Kafai koe e nofo i se tulaga fakamataku i te taimi loa tena telefoni ki Pulisimani i te 111. Kafai e se mafai ne koe o faipati, fakalogo ki te filifiliga o paki te 55 - te mea nei e ave tonu loa ne ia koe ki Pulisimani.

Family violence it's not OK

Telefoni fesoasoani ki te se ‘lei (it‘s not ok) amioga fakasauā i kāiga

Te napa i fakamatalaga o amioga fakasauā i kāiga 0800 456 450 e fakatoka a fakamatalaga kae e avanoa e fitu aso i te vaiaso, mai te 9 i te taeao ki te 11 i te valuapo.

Safe to talk

Puipuigina ma faipati

Se telefoni fesoasoani o te atufeuna ki fakamaseiga o amioga finalalolagi (sexual) i te telefoni mo te initaneti.

Telefoni 0800 044 334

Lagolago ki mea tau tupe

E isi ne fesoasoani e avanoa mafai e manakogina ne koe fakamatalaga tauā io me ko sevesi lagolago, e aofia i ei taumafaiga ki tupe fesoasoani (mo nisi lagolago e manakogina ne koe).

Te Minisituli o Atiakega o te Ola Malosi o tino (Ministry of Social Development) e mafai o fesoasoani i te ukega o feitu mo tulaga. E mafai foki ne koe o fesili ki tino galue i te koga tena ke fakasino atu kia koe. Se faifaiga ‘lei ke mafaufau koe ki au filifiliga koi fou koe ki kona ko te mea ke isi ne avanoaga mafai e manakogina ne koe manafai ko tiakina ne koe te koga tena.

Work and Income

Matagaluega

Kafai e manakogina koe o galue mafai e tiakina ne koe te koga tena, e isi ne mea aogā i te initaneti kola e mafai o fakasoko i ei a pule o matagaluega mo tino kola e salasala galuega.

Kafai e maua se galuega tela e fiafia koe ki ei e isi ne fesoasoani mo koe ke taumafai ki ei io me faipati ki te pule o matagaluega. E isi foki ne avanoaga o fesoasoani mo fakaakoakōga mo galuega ke maua atamai, mo te tusiga o fakamatalaga i akoakōga mo galuega o te olaga (cv), tusi fakatomuaga io me ko te fakafonuga o te pepa i taumafaiga.

Mo nisi fakamatalaga, asiasi: www.jobs.govt.nz(external link)

io www.workandincome.govt.nz/work(external link)

Fale Nofo

Tino kātoa e ‘tau o isi se koga nofo tela e puipuigina kae ola‘malosi o ola i te olaga.

Kafai e seai se koga e nofo koe i ei mafai e tiakina ne koe te koga nofo-tokotasi e mafai o isi ne fesoasoani e avanoa kia koe o sala se koga mo ou nofo. Fesokotaki ki te Minisituli o Atiakega o te Ola Malosi o Tino riqc@msd.govt.nz

Mo nisi fakamatalaga fakamolemole asiasi: www.workandincome.govt.nz(external link)

Ministry of Social Development

Mea tau Tupe

Kafai e seai sau galuega io me se mafai koe o galue i aso mai mua nei, e mafai ne koe o maua te penefiti io me ne tupe fesoasoani.

Mo nisi fakamatalaga i tupe fesoasoani e mafai o maua ne koe, asiasi check.msd.govt.nz(external link)

‘Togiga o faimalaga

Kāti e isi ne avanoaga o fesoasoani atu kia koe mafai e manakogina ne koe ne lagolago mo te ‘togi o fai malaga ke oko koe ki tou fale. E se ‘tau koe o nofo i te penefiti. Meli-iti mai kia matou i te riqc@msd.govt.nz

Mai lalo ite 18 tausaga

Kafai koe e mai lalo i te 18 tausaga, matou e fesoasoani atu kia koe mo tou kāiga/mātua/tino tausi o fai tou nofo ke  tokagamalie kae puipuigina. Kāti e isi ne fakatokaga fakapitoa e avanoa, pela ke mafai o fai    a mea akoga.

E mafai ne koe o fakaaogā Home Learning TV i te tvnz.co.nz(external link) on-demand. E silia atu mo te 300 o fakasologa o akoakōga aogā ne ‘lomi mo vaega akogaakoga katoa pena foki mo tausaga akoga kātoa. E uke foki a vaega o mea aogā i akoakōga mo te ola malosi i te learningfromhome.govt.nz o lagolago kia koe mo tou kāiga i taimi o te nofo-tokotasi.

E mafai foki ne koe o taumafai atu ke mafai tou mātua io me se tino tausi ke fakatasi mo koe i te taumafaiga o nofo-tokotasi i faifaiga o avanoaga fakasaoloto. Fakamatalaga e uiga ki te fakasaolotoga e maua i te itulau 20 o te afifi tenei.

Togi o te Taumafaiga o nofo-tokotasi

Te Mālō e tae se vaega o lotou tupe ne fakamaumau ki te ‘togiga o te taumafaiga o nofo-tokotasi ke fakamāmā a te ‘togiga e fakaasi i ei te aogā o te fakatokaga tenei mo tino Niu Sila kātoa pena foki mo latou kola e tiakina kae toe foki mai ki loto i te atufenua.

Te fakatokaga i ‘togi e kamata i te 12:01 valuapo o te po 11 Aukuso 2020.

E fia te ‘togi?

Tolu afe selau tala ($3,100) mo te tino muamua io me ko te tino tokotasi i te potu (me se tino mātua io me se tamaliki) mo te iva selau lima sefulu tala ($950) mo so se tino mātua faopoopo tokotasi kae fa selau fitu sefulu lima tala ($475) mo so se tamaliki faopoopo tokotasi (e aofia i ei te 3-17 tausaga) kola e nofo fakatasi i te potu tena, a ‘togi kona e aofia i ei te tupe kāti mai mea aogā mo sevesi (goods and services tax-GST).

Seai se ‘togi mo tamaliki mai lalo ifo i te 3 tausaga mafai latou e nofo i te potu mo se tino aka.

Kafai e tau koe o ‘togi, ka ‘togi ne koe te potu e tasi. Fakamolemole onoono www.miq.govt.nz/charges mo nisi fakamatalaga.

Koai e panaki mo te ‘togi?

  • Tino Niu Sila kola e asiasi ki Niu Sila ki se leva mai lalo o te 90 o aso, vaganā ei latou e fetaui tonu o fakaseai io me fakasaoloto. Tino Niu Sila kola e fakamaonigina ia latou ne sitiseni o Niu Sila (e aofia i ei latou kola mai Kukiailani, Niue mo Tokelau) mo tino kola e nofo tumau (residence visa holders), pena foki mo sitiseni o Ausitalia mo tino i ei nofo tumau i Ausitalia kae e masani loa o nofo i Niu Sila.
  • Tino Niu Sila, kola e iloa pela mo te fakamatalaga mai luga, kola ne tiakina ne latou a Niu Sila i te 12:01 o te valuapo o te po 11 Aukuso 2020 io me mai tua ifo.
  • Tino kola e nofo mai lalo i visa se tumau (temporary visa), vaganā latou ne masani loa o nofo i Niu Sila mai te po 19 o Mati 2020 kae ne tiakina a Niu Sila i te po 19 Mati 2020 io me mai mua atu.
  • So se tino tela e ulu mai ki loto i te fakasaolotoga o te tuākoi pela me se galuega tāua io me se galuega tāua o te ola‘lei e ‘tau o ‘togi. Kafai koe se maina me ko oi e ‘togi ne ia, fakamolemole fesokotaki ki tau pule i te matagaluega.

Kafai e panaki mo koe a te ‘togi, e ‘tau o kopi ne koe kae fakafonu te Pepa i te initaneti i te ‘Togi mo te Fakaseaiga (fee and waiver form)i te initaneti i te www.miq.govt.nz/charges. Kafai ko oti ne fakafonu ne koe te pepa, fakamolemole meli-iti ki te fees@miq.govt.nz

Sea a te fakasaolotoga mo te fakaseaiga?

Te fakasaolotoga e tuku ki tino kola e se ‘tau o ‘togi mo te nofo o latou i taumafaiga o nofo-tokotasi mo te fakataputapuga o gasuesuega.

Te fakaseaiga e tuku ki tino kola e panaki mo te ‘togi o te nofo o latou i taumafaiga o nofo-tokotasi mo te fakataputapuga o gasuesuega, kae e mafai o taumafai ke fakaseai nisi io me ko te ‘togi kātoa.

Koai e fakasaoloto ke se ‘togi?

  • Tino Niu Sila kola ka nofo i Niu Sila ki se leva e silia atu i te 90 o aso, mafai se ki tiakina ne latou a Niu Sila i te 12.01 i te vaveao o te po 11 o Aukuso 2020 io me mai tua ifo.
  • Ko soa, tamaliki mo tino tausi faka-te-tulafono (legal guardian) kola e nofo-tokotasi io me faimalaga fakatasi mo se tino tela e fakasaoloto o se ‘togi a te nofo (vaganā a latou e ulu mai ki loto i te atufenua mai lalo i te fakasaolotoga o te tuākoi i galuega tāua).
  • Se tino i Niu Sila tela e fano ki loto i te taumafaiga o nofo-tokotasi o tausi te tino tela e fakasaoloto ke se ‘togi.
  • Tino fakaalofa, e aofia i ei tino fakatagi (claimants), tino e tausigina (protected persons) mo tino kola e taumafai mai lalo i te vaega fakapitoa o matagaluega oloolo malaga mo tino ne pakia i amioga fakasauā (victims of domestic violence), mafai e ulu mai ki loto i Niu Sila i te taimi muamua.
  • So se tino e ulu mai ki loto i Niu Sila mai tua i te fakalele maiga i faifaiga faka-tokita io me ne fakasao mai i te tai.
  • Tino masaki kola e faimalaga pela me se vaega o Potukau i Togafiti ‘Togi Mafa a te Minisituli o te Ola‘lei io me ko te polokalame o Niu Sila i Togafiti Faka-tokita (medical treatment) mai lalo o te Minisituli o Mālō ki Tua mo Koloa (Ministry of Foreign Affairs and Trade).
  • Sitiseni o Niu Sila kola e masani o nofo i Kukiailani, Niue io me ko Tokelau kae faimalaga ki Niu Sila ki togafiti faka-tokita.
  • Sitiseni o Niu Sila kola e masani o nofo i Kukiailani, Niue io me ko Tokelau, kae e faimalaga mai se atufenua aka ki Niu Sila (e nofo mai lalo ifo te 90 aso) ko te mea ke foki atu ki Kukiailani, Niue io me ko Tokelau (e nofo pela me se 90 o aso).
  • Tino kola e fakafoki mai ki Niu Sila, e fakamāea i latou ne " fokimaiga o te tino fai mea ‘se" (returning offenders) mai lalo i te Fokimaiga o te Tino fai Mea ‘Se i te Tulafono 2015 (Pulega mo Fakamatalaga) pena foki mo so se sitiseni o Niu Sila tela e fakafoki mai Ausitalia.
  • Tino galue i te Mālō mo tino galue mo te sui maluga (consular), e aofia i ei olotou kāiga, mo sui maluga o mālō ki tua.

Kafai koe e mafaufau me ia koe e fakasaoloto mai ‘togiga kona, fakamolemole fakafonu te Pepa i ‘Togiga mo Fakaseaiga, www.miq.govt.nz/charges o fakamatala me kaia koe e ‘tau o fakasaoloto. Kafai ko oti ne fakafonu fakamolemole ko meli-iti te pepa ki te fees@miq.govt.nz

Koai e mafai o taumafai atu ki te fakaseaiga?

So se tino i te taumafaiga o nofo-tokotasi e mafai o taumafai atu ke fakaseai a te ‘togi. A taumafaiga takitasi ka mafaufaugina i fakatupuga o fakamatalaga i fakavae takitatasi (case-by-case).

Te fakaseaiga ka avanoa ki fakatupuga o fakamatalaga i faigataga o mea tau tupe mo nisi tulaga fakapitoa e aofia i ei:

  • Tino Niu Sila e ulu atu ki te taumafaiga o nofo-tokotasi ona me ne tiakina ne latou a Niu Sila ke foki mai fakatasi mo te tino ki Niu Sila tela e se katoatoa io me se mafai o faimalaga tokotasi.
  • Tino tela e manakogina o faimalaga ki tua io me ki loto i Niu Sila o fai togafiti faka-tokita.
  • Nisi pogai fakaalofa, e aofia i ei mafai a te tino ne faimalaga o asiasi ki se tino masaki ki io me se kāiga ‘pili ko fai o mate io me kaufakatasi ki se mate io me se aitangi (me i Niu Sila io me i fenua i tua).

Mo nisi fakamatalaga me ko oi e mafai o taumafai atu ki te fakaseaiga kae nea foki a mea ‘tau e manakogina o lagolago a te taumafaiga, fakamolemole asiasi www.miq.govt.nz/charges

E taumafai atu pefea ki te fakaseaiga o te ‘togi

Ke taumafai atu ki te fakaeseaiga o te ‘togi, ka manakogina ke kopi kae fakafonu a te Pepa i ‘Togiga mo te Fakaseaiga mai www.miq.govt.nz/charges. Kafai e oti ne fakafonu, fakamolemole meli-iti ki te fees@miq.govt.nz. Fakamolemole taumafai o fakapiki ne koe a pepa lagolago kola e ‘tau ke lagolago ki tau taumafaiga.

‘Togiga au kaitalafu

Tino kola e manakogina ke ‘togi olotou katalafu i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi ka maua ne latou se pepa i kaitalafu (invoice) ma tiakina ne latou te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi kae e ‘tau o ‘togi i loto i te 90 o aso. Te pepa i kaitalafu ka fakamalamalama me ‘togi pefea. A tino e se ‘tau o ‘togi olotou kaitalafu i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi.

Mo nisi fesili e uiga ki kaitalafu i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi

Fakamolemole asiasi www.miq.govt.nz/charges

Tiakinaga te koga nofo-tokotasi mai tua o te 14 o aso

A koe e ‘tau o nofo i te koga nofo-tokotasi tena e tusa mo te 14 o aso.

E ‘tau o isi se palani i faimalaga ko oti ne fakatokagina

E tāua o maina koe e uiga ki te koga ka fano koe ki ei mafai ko oti ne katoa tau taimi nofo i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi. Tino galue i te koga tena ka fesili atu kia koe me sea tau palani i tau faimalaga mai mua koe o tiakina te koga tena.

  • Ke manino faka‘lei e uiga i te koe ka fano ki fea kae koe foki ka fano pefea ki kona
    • E fesoasoani foki kia matou ke malamalama i te taimi ko tiakina ne koe te koga tena, ko te mea ke mafai ne matou o fakatoka tou fano ki tua kae ke lagolago faka‘lei foki matou kia koe i tou fano.
  • Oloolo malaga ki te malae vakalele e avanoa
    • Ka ave ne matou koe ki te malae vakalele ne vau i ei koe, mafai e manakogina ne koe, vaganā fua e fakailoa mai ne koe se auala fakatea.
  • E ‘tau o fakatoka ne koe tau oloolo malaga mai te koga tenei ki te sua koga tela ka nofo koe i ei
    • Kafai e se maua ne koe o fakatoka tau oloolo malaga, fakamolemole fesokotaki ki tino galue i te koga tena mo se fautuaga.
  • Faipati mai kia matou mafai koe se iloa te koga e fano koe ki ei
    • Kafai e seai se koga ‘lei e fano koe ki ei, fakamolemole faipati ki tino galue i te koga tena kola e mafai o fesoasoani atu io me fakasino ne latou koe ki matagaluega o te Mālō kola e mafai o fesoasoani

Fakamolemole taumafai o fakailoa ki tino galue i te koga tena mafai tou koga nofo io me ko palani i oloolo malaga ko fakamafuli i so se taimi e nofo koe i kona. Onoono ki te Faopoopoga 2 mo nisi fakamatalaga.

Tiakinaga te koga tena

I te ukega o taimi te ikuga o te sukesukega o te COVID-19 tela e se pokotia pena foki mo se fakamaoniga mai se tino i matagaluega o te ola‘lei me ia koe e foliki te fakamataku o pokotia io me faka‘pisi ne koe a te COVID-19 e manakogina mai mua o tiakina ne koe te koga tena.

E mafai o manakogina koe ke nofo ki se 28 o aso mafai e se talia ne koe o fai se sukesukega o te COVID-19 io me ne mafaufau a tino i matagaluega o te ola‘lei ia koe e se foliki tou fakamataku o pokotia i te masaki.

E foliki te fakamataku o pokotia io me faka‘pisi te COVID-19 e aofia i ei o fakamautinoa tonu me ia koe:

  • Ne nofo i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi pela e 14 aso.
  • Seai ne fakaasiga kola e ‘pau mo te COVID-19, kola e aofia i ei, kato mae, taletale, io me faigata o manava/manava fita.
  • A tou vela e se 38°C io me maluga atu.
  • I te ukega o taimi, te ikuga o au sukesukega e se pokotia koe i te COVID-19.

E ‘tau koe o fetaui tonu mo fakanofonofoga ke mafai o tiakina te koga tena kae ke maua se tusi o fakamaoni me ko oti ne fakakatoatoa faka‘lei ne koe te taumafaiga o nofo-tokotasi. E ‘tau foki o fakafonu ne koe te Pepa o Tiakina te Taumafaiga o Nofo-tokotasi. Te neesi ka fesoasoani atu kia koe o fakafonu te pepa tenei kae saina foki ne ia.

Koe ka faimalaga ki te sua koga tela ne mafaufaugina pela mo tau palani ko oti ne fakanofo.

Fakamolemole tumau o onoono i te COVID-19 i levolo o fakatokaga kae tautali ki so se fakatonuga e uiga ki te tu vāsia mo nisi tino, tu ‘mā o lima (hand hygiene) mo te fakaaogā o mea puipui totino, i te taimi ko tiakina ne koe te koga tena.

Mo nisi fakamatalaga i levolo o fakatokaga e mafai o maua i konei:

www.covid19.govt.nz/alert-system(external link)

Fakamasakisaki ma oti ne tiakina ne koe te koga tena

Kafai e isi ne au fesili toe fia tao atu io me ne fesili e uiga ki tou ola‘lei io me ko isi ne fakaasiga o te masaki o te COVID-19, fakamolemole telefoni ki te napa o te ola‘lei (healthline) 0800 358 5453 io me ko tau tokita.

Mo so se fakalavelave tupu fakafuasei telefoni ki 111.

Fakamanatuga fakavave

a fakaasiga o te COVID-19 ko te:

  • Taletale
  • Sali isu
  • Manava fita
  • Kato mae
  • Se mafai o ‘sogi
  • Vela

Kafai e lagona ifo ia koe ko se kafi o onosai, e tāua ki ke faipati koe ki se tino i matagaluega o te ola‘lei. Kafai e manakogina ne koe nisi fakamatalaga, asiasi www.health.govt.nz/covid-19(external link)

Fakasaolotoga mai te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi

Te Mālō o Niu Sila e malosi kae aofaga fakalei ana fakatokaga mo saolotoga ke puipuigina faka‘lei a Niu Sila mai te COVID-19. Te galuega a matou ke taofi te COVID o puipuigina faka‘lei a tou komiuniti, kae se ‘tau o talia ne tatou so se tulaga fakamataku o te ola‘lei.

Te fakataliaga ke tiakina te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi e fakatalia fua i tulaga fakatapula i pogai kola e saolotogina kae i fakamatakuga o te ola‘lei o tino e iloilogina me foliki kae e mafai o taofi. Te masani, te se pokotia i te 3 o aso mo te 12 o aso i te sukesukega o te COVID-19 kae fai foki te iloiloga katoatoa o te ola‘lei e manakogina ke fai ne mafaufauga ke fakasaoloto te taumafaiga tena. E tai faigata o ‘tali te saolotoga mafai ne tiakina ne koe, io me ne nofo koe i te, atufenua tela e lasi ki te fakamataku o te ola‘lei ona i te COVID-19.

I te vaitaimi tenei e fa a taumafaiga ki saolotoga e avanoa i faifaiga o taumafaiga i te initaneti. Ko te Fakasokoga oloolo malaga o Pasese; Saolotoga i faifaiga Faka-tokita; Kaufakatasi atu mo te Tino i koga i Taumafaiga o Nofo-tokotasi; Tulaga Fakapitoa. A taumafaiga ki te tusi fakamolemole (application) e iloilogina i fakamatalaga o fakavae takitatasi kae ko te tapula (threshold) o fakatalia e maluga ki.

Mo nisi fakamatalaga i te faifaiga o fakasaolotoga mo te taumafaiga atu mo se saolotoga, fakamolemole asiasi www.miq.govt.nz/exemptions

Kafai ne avatu te fakasaolotoga ke tiakina ne koe te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi, e ‘tau loa koe o fakakatoa a te 14 o aso o nofo-tokotasi mai te taimi ne oko mai koe ki Niu Sila.

E se mafai o ‘talia tau saolotoga mafai ko kamata a fakaasiga (develop symptoms) o te COVID-19 i te taimi e nofo koe i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi kae ko oti ne fakagasue ki te fale talimālō.

Faopoopoga 1: Fakamatalaga i sukesukega o te COVID-19

E tāua ke faitau ne koe io me ke fakaoko atu a fakamatalaga o te sukesukega o te COVID-19 konei mai lalo. Faipati ki tino o te matagaluega o te ola‘lei i te koga tena mafai e isi ne ou manavasega.

Sea te mea ka tupu mafai ko pokotia au i te COVID-19?

  • Ka fai atu ke fakafonu se pepa io me ‘tali ki fesili e aofia i ei ou fesokotakiga likiliki.
  • Ka fai foki te sologa (swab) i tou isu, te faifaiga tenei e logomae malie kae se mafai o fakamasei tou isu. E se katoa foki te minute ke puke se tamā mea (sample) i tou isu.
  • E ‘tau o fakailoa ne koe ki te tino e fai te sukesuekga mafai e isi ne masaki (condition) e mafai o fakafoliki te malosi o tou pakili, e mafai o fakatupu tou toto ke poto (blood clots), io me mafai koe o inu fuaga o fesoasoani o fakamanifi te toto (blood thinning). Kafai e isi ne masaki kona ia koe e mafai o filifiligina ne latou o se fai te sukesukega ona e manavase i tou ola‘lei e tāua atu.
  • Ikuga o te sukesukega e mafai o maua atu pela me ne lua aso.
  • E seai se ‘togi o fai te sukesuekga.
  • Ka tumau te fakanofonofoga masani o te nofo-tokotasi i te taimi e fakatali ei koe ki te ikuga o tau sukesuekga.

Sea te mea ka tupu mafai te ikuga e se pokotia?

  • Kafai tau ikuga e se pokotia, ka meseti atu ki tau telefoni tau ave io me telefoni o faipati atu, io me fakailoa atu ne te potukau o neesi i te koga galue tena.
  • Kafai te sukesukega ko te 3 o aso e ‘tau loa o tumau mo te taumafaiga o nofo-tokotasi i te koga tena.
  • Kafai te sukesukega ko te 12 o aso ka iloilo foki koe ke fakamautinoa tonu me foliki te fakamataku o pokotia io me faka‘pisi te COVID-19 kae e mafai ne koe o tiakina te koga tena mafai tau 14 o aso ko katoatoa faka‘lei.
  • Kafai tau sukesuekga e se pokotia ko tona uiga te COVID-19 seki maua i te taimi ne fai te sukesuekga. E mafai o fakasae mai fakamuli kae koi nofo koe i kona tela e tāua o fakatumau te tu‘mā ‘lei mo fuafuaga o te nofo-tokotasi i te taimi o tou nofo i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi.

Sea te mea ka tupu mafai te ikuga ko pokotia?

  • Kafai ko fakamautinoa tonu i tau ikuga ko pokotia e fesokotaki atu loa kia koe fakafesagaimata.
  • E mafai o fakagasue koe ki sua fale io me se koga aka kae ka manakogina a fakataputapuga o gasuesuega. So se tino io me ko kāiga kola ne fakafesagai mo koe i taimi ne nofo koe i kona ko ‘tau foki o fakagasue ke iloilo faka‘lei (closer monitoring).
  • Koe ka nofo i te fale i fakataputapuga o gasuesuega io me se koga pela e 10 o aso mai tua i te pokoga i fakaasiga o te COVID-19 io me mai te taimi ne fai ei tau sukesukega (te taimi loa tela e tai leva atu) kae e ‘tau koe o tauatea mai fakaasiga o te COVID-19 mo se 72 itula mai mua koe o tiakina te koga tena.
  • Te aofaki o tou nofo i te fale i taumafaiga e 14 aso.
  • E tāua ke fakailoa ne koe ki tino galue i te koga tena so se tino tela ne fesokotaki ‘pili mo koe. Tino galue i te ola‘lei o tino ka fesili atu foki kia koe me ko oi ne fesokotaki ‘pili mo koe fakamuli fua. A tino kona e mafai o fakailoa ke nofo i fale i fakataputapuga o gasuesuega mafai latou ko kamata o fakamasakisaki foki. A tino kola ne fesokotaki mo koe ka manakogina foki o fakataputapuga a gasuesuega o latou ki se 14 o aso mai te taimi ne fakafesagai latou mo koe.

Sea te mea ka tupu mafai au ko fakamasakisaki i te taimi au e nofo i te fale i taumafaiga o nofo-tokotasi?

Kafai ko kamata o maua ne koe a fakaasiga o te COVID-19 (taletale, kato mae, manava fita, sali isu, se mafai o sogi, io me vela) i te taimi e nofo koe i te fale nofo-tokotasi io me ko nisi masaki, e ‘tau koe o fakailoa ki tino i matagaluega o te ola‘lei i te koga tena. Fakamolemole fakaaogā te telefoni o fakailoa kia latou. Latou ka iloilo i tou masaki kae faitala e uiga me sea te aofaga ‘lei e ‘tau o fai.

Sea te mea ka tupu ki fakamatalaga ne puke e uiga ki te aku?

Ou fakamatalaga likiliki mo fakamatalaga o au sukesukega ka fakaaogā fua mo matagaluega o te mālō kola e aofia i te taumafaiga ki te COVID-19. E fakaaogā fua kae fakaasi ne matou ou fakamatalaga totino mafai e fakasaoloto ne te tulafono totino o te tino.

I te taimi koi fakafesagai a te atufenua ki te COVID-19 fakamatalaga ka fakaaogā ne matagaluega o te ola‘lei mo fuafuaga i taumafaiga ki te masaki o te COVID-19 mo fakamatalaga o fuainumela kola seiloa (anonymous statistical data) e mafai o ‘lomi i se faifaiga mo tino kātoa. E isi sou aiā ke maua ne koe ou fakamatalaga ‘sao e nofo mo latou ia koe.

E fano au ki fea o maua nisi fautuaga?

Mo fautuaga o faiga faka-tokita fesokotaki ki tino i matagaluega o te ola‘lei i te fale tena e nofo koe i ei. E mafai foki ne koe o telefoni ki te napa o te ola‘lei tela e se ‘togi 0800 358 5453. Masaua, te telefoni o te Ola‘lei E SE mafai o maua au ikuga.

Mo fakamatalaga masani i te tulaga o te COVID-19 e mafai ne koe o asiasi www.covid19.govt.nz(external link) io me ko te itulau o fesokotakiga mo fakamatalaga a te Minisituli o te Ola’lei www.health.govt.nz(external link)

Faopoopoga 2: Palaniga i Sautalaga o Faimalaga

A koe e ‘tau o nofo i te koga nofo-tokotasi pela e 14 o aso.

A koe e fakafesili e uiga ki tau palani faimalaga mafai ko tiakina ne koe te koga tena mai tua o te 14 o aso i te Palaniga i Stautalaga o Faimalaga. Te sautalaga tenei ka fai i te koga tena i te vāsia o te 4 o aso o tau oko atuga kae ka fakatoka ne tino galue i te koga tena.

E ‘tau o tausi ne  koe  a  fakamatalaga  konei  ke  fakafaigofie  tau  Palaniga  i  Sautalaga  o  Faimalaga

Kafai e isi sou fale io me se koga nofo e fano koe ki ei ma oti te 14 o aso i taimi o te nofo-tokotasi: ȓ Fakafonuga o te fakatuātusiga o te koga nofo.

  • Fakamatalaga likiliki me koe e faimalaga pefea mai te koga nofo-tokotasi ki tou fale/koga nofo.
  • Fakatusa pela e lele koe i te vakalele i loto i te atufenua io me se kāiga e vau o puke koe ki tou fale.
  • Kafai e seai sau palani i tau faimalaga ne fakatoka, fakailoa ki te potukau o tino galue i te koga tena ke fesoasoani mafai e manakogina ne koe o fano ki tou fale/koga nofo.
  • So se manakoga fakapitoa mo te faimalaga i auala io me ko vakalele e ‘tau o iloa ne matou.

Kafai e seai se fale io me se koga nofo e fano koe ki ei mai tua o te 14 o aso i te taimi o te nofo-tokotasi, e ‘tau o isi se fakamatalaga ki tou tulaga. Te mea tenei e fesoasoani kia matou o fesokotaki ki matagaluega kola e tau ki tou tulaga pela mo fale nofo io me ko tupe fesoasoani ke fesoasoani atu kia koe.

Faopoopoga 3: Tulafono o aiā (legal rights)

A fakamatalaga konei mai lalo e fakasolosolo (outline) tou aiā faka-te-tulafono i te taimi e nofo koe i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi

A koe e ‘tau i te tulafono o nofo i loto i te koga tena e pela mo te Otā o te ‘Tali ki te Ola‘lei o Tino 2020 (Tuākoi o Ea (air border)) (io me so se tulafono e fakamuli mai). Te mea tenei o puipui a tino Niu Sila mai te ‘pisi o te COVID-19.

Te kopi o te otā faka-te-tulafono e avanoa i te: www.pco.govt.nz/covid-19-legislation(external link)

E isi sou aiā o sautala kae fakatonu se lōia tela e ‘togi loa ne koe kae se fakatali. E isi sou saolotoga o faipati ki tau lōia i se koga e puipuigina (confidential environment).

E mafai ne koe o fesokotaki ki se lōia tela ne filifiligina ne koe i te telefoni kae e isi foki sou saolotoga o fesokotaki mo se lōia i tou filifiliga loa. Te telefoni e avanoa i tou potu tela e mafai ne koe o fakaaogā o fesokotaki ki te lōia.

Matou konei e fesoasoani atu kia koe mafai e isi ne fakalavelave io me ne manavasega

A Taumafaiga o Nofo-tokotasi mo Fakataputapuga o Gasuesuega (Managed Isolation and Quarantine-MIQ) e puke kātoa ne latou a faitioga fakapatonu. Matou e talitonu me i tino kātoa e isi se aiā o fai se faitioga mo tino kola e aofia ki faifaiga fakaaloalo kae fakaāva, kae ke fai se faifaiga mai te fono fakamasino ke katoatoa kae fakapau.

Matou e tuku katoatoa ki te fakapauga, fakafaigofie, te vave kae aōga te ikugafono i faitioga.

E iloa ne matou me so se sukesukega e ‘tau o puipuigina faka‘lei kae fai faiga fakamaoni.

Ka fakaaogā a ikuga kola ne avaka mai te faitioga me se avanoaga o tauloto kae tai faka‘lei aka o motou faifaiga.

E fai pefea o fakatoka a manatu fesoasoani (feedback)

Kafai koe e nofo i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi kae ko ou fakamoemoega se fetaui tonu mo faifaiga, e ‘tau koe o muamua o avaka tau manavasega mo te Menetia o te koga tena io me ko te Tino Fakatonutonu i te Ola Malosi.

E isi ne tino poto i te koga tena kola e mafai o panaki mo vaega o fakalavelave e aofia i ei te tulaga tokagamalie, puipuiga, te ola‘lei mo te ola malosi, mo lagolago o tupe fesoasoani. E ‘tau koe o fesokotaki ki te potukau i te koga tena muamua o fesoasoani ki ou manavasega.

Kafai e se mafai o fakatoka ou manavasega, e mafai ne koe o avaka tau fakalavelave o fakafonu te Pepa i Faitioga (complaints form) i te itulau i fesokotakiga o fakamatalaga o te Taumafaiga o nofo-tokotasi mo te Fakataputapuga o Gasuesuega. Tela e mafai o maua i konei: www.miq.govt.nz/about/contact-us

Faifaiga o Faitioga

E mafai ne koe o fai tau faitioga o:

  • Faipati ki te Menetia o te Koga tena io me ko Tino Fakatonutonu o te Ola Malosi i loto i te koga i taumafaiga o nofo-tokotasi mo fakataputapuga o gasuesuega.
  • Fakafonu te pepa i faitioga i te itulau i fesokotakiga o fakamatalaga i taumafaiga o nofo-tokotasi i fakataputapuga o gasuesuega- www.miq.govt.nz/about/contact-us
  • Telefoni mai kia matou i te +64 4 931 5720 mafai koe e nofo i tua o te atufenua (e ‘togi) io 0800 476 647 mafai koe e nofo i Niu Sila (telefoni se ‘togi).

Sea te mea ka tupu?

A faitioga kātoa ka maua kae amanaia a meli-iti i loto i te 2 o aso galue o te mauaga o tau faitioga.

Te faifaiga o te motou sukesukega ka fakaoti fakavave kae i loto i te lima o aso galue mai te taimi o te amanaiaga mo te avega o te meli-iti, vaganā i ei te faitioga ne iku manuia faka‘lei i te vaitaimi toetoe tena. Kafai te sukesukega e manakogina ke tai leva atu, matou e fesokotaki atu mo te taimi fou mo pogai ki ei.

Te Potukau i Fakaleiga (resolution team) ka tusi atu kia koe i fautuaga o te ikuga, o fakasolo a fakamatalaga mo mafaufauga ‘lei i fakamaoniga mo pogai, mo so se faifaiga ne puke i te ikuga o te faitioga.

Kafai tau faitioga e uiga ki se fakapotopotoga e aofia i te Taumafaiga i te Nofo-tokotasi i Fakataputapuga o Gasuesuega, tau faitioga e mafai o ave ki te fakapotopotoga tela e ‘tau o ave ki ei. E aofia i ei faitioga kola e panaki tonu mo te Matagaluega i Puipuiga o Niu Sila (New Zealand

Defence Force), te Minisituli o te Ola‘lei, Komiti o Fakai o te Ola‘lei, Pulisimani o Niu Sila mo nisi mālō io me ko nisi matagaluega io mo matagaluega galue fakatasi (partner agencies) kola e aofia i ei te fakatonutonuga o te koga tena.

Kafai koe e se fiafia mo te fakaleiga o tau faitioga

Te Potukau i Fakaleiga ka fautua atu kia koe me mafai ne koe o avaka te mataupu ki te Ofisa o te Tino Sukesuke i Faitioga (Office of the Ombudsman) io me ko te Komisina o Te Puipuiga Totino o te Tino (Privacy Commissioner) (ke fetaui tonu) mafai koe se fiafia mo te faifaiga. E mafai ne koe o maua nisi mea e uiga ki faifaiga mai lalo:

Office of the Ombudsman(external link)

Office of the Privacy Commissioner(external link)

Faopoopoga 4: E pei pefea kae tapale foki pefea faka‘lei a te ufimata

Pei ki ufimata kola ne fakatoka atu mo koe i taimi kātoa mafai koe e nofo i tua o tou potu, io me mafai te tino e manako o ulu o faite io me ‘fulu tou potu. E ‘tau fua o pei ki ufimata fakatasi - e ‘tau o pei ki ufimata fou i taimi kātoa e tiakina ne koe tou potu. Kafai ko oti a ufimata fakaaogā fakatasi (single-use), fesokotaki ki te tino galue o te Koga i Taumafaiga o Nofo-Tokotasi mo Taumafaiga i Fakataputapuga o Gasuesuega ke toe fakatoka atu ne latou. Sa pei fakatasi ou ufimata mo nisi tino. Te fakaaogāga o ufimata e pei fakatasi mo nisi puipuiga o mata kola e se ‘taliagina mafai koe e nofo i te koga nofo-tokotasi io i fakataputapuga o gasuesuega.

Peiga o te ufimata:

  • ‘Fulu ou lima.
    • Mai mua o pei ou ufimata, ‘fulu kae fakamalō ou lima io me fakaaogā a vailakau ‘fulu lima.
  • Onoono faka‘lei ki tou ufimata.
    • Taumafai me ‘mā, malō kae se masei.
  • Te peiga ou ufimata.
    • Pei te ufimata mai luga i tou isu, gutu mo tou kauvae, kae pei a mea sai i ou taliga o taofi a te ufimata faka‘lei.
  • Fakafou a ufimata i te fa itula io me mai mua atu ona ko siu, masei io me ko lailai.
    • Pei ki tua ufimata ki te tulamu kaiga.
  • ‘Fulu ou lima.
    • ‘Fulu kae fakamalō ou lima io me fakaaogā a vailakau ‘fulu lima.

  Kafai e pei ki ufimata e ‘tau o se:

  • Pateletele mai mua ou ufimata.
  • Pateletele ki ou mata.
  • Fakagasuesue ou ufimata.

Te fakanofonofoga tenei e fakapitoa mo ufimata e fakaaogā i Koga i Taumafaiga o Nofo-tokotasi. Koe e ‘tau o pei ki ufimata pei fakatasi kola e fakatoka atu ne te Koga i Taumafaiga o Nofo-tokotasi. E ‘tau koe o pei ki ufimata pei fakatasi - e ‘tau o pei ki ufimata fou i taimi katoa e tiakina ne koe tou potu.

Kafai ko oti au ufimata e fakaaogā fakatasi, fesokotaki ki tino galue o te Koga i Taumafaiga o Nofo- tokotasi mo te Fakataputapuga o Gasuesuega ko fakatoka atu i ei ne latou.

E tapale pefea ou ufimata:

  • ‘Fulu ou lima.
    • Mai mua o tapale ou ufimata, ‘fulu kae fakamalō ou lima io me fakaaogā a vailakau ‘fulu lima.
  • Tapalega ou ufimata.
    • Tapale ou ufimata kae ave keatea mai i mea ‘sai i ou taliga.
  • Pei kia tea a ufimata ki loto i te tulamu kaiga.
    • Sa toe fakaaogā io me taumafai o ‘fulu ki vailakau a ufimata fakaaogā fakatasi.
  • ‘Fulu ou lima.
    • Ma oti ne ne tapale ou ufimata,‘kae fakamalō ou lima io me fakaaogō a vailakau ‘fulu lima.

Te fakanofonofoga tenei e fakapitoa mo ufimata e fakaaogā i Koga i Taumafaiga o Nofo-tokotasi. Koe e ‘tau o pei ki ufimata pei fakatasi kola e fakatoka atu ne te Koga i Taumafaiga o Nofo-tokotasi. E ‘tau koe o pei ki ufimata pei fakatasi - e ‘tau o pei ki ufimata fou i taimi katoa e tiakina ne koe tou potu.

Kafai ko oti au ufimata e fakaaogā fakatasi, fesokotaki ki tino galue o te Koga i Taumafaiga o Nofo- tokotasi mo te Fakataputapuga o Gasuesuega ko fakatoka atu i ei ne latou.

Fakatalofa atu, kae ko toe feiloai ki Niu Sila!

Mai lalo ne tulafono faigofie matou e fakamolemole ke tautali koe i te taimi e nofo koe i te taumafaiga o nofo-tokotasi.

A tulafono konei e puipuigina ne ia koe mo nisi tino kae fesoasoani foki o fakagata te ‘pisi o te COVID-19.

Nofo i tou potu

E fakamalosigina koe ke nofo i tou potu vaganā fua e manakogina koe o fano ki tua. Te mea tenei ka puipuigina koe mai so se fakafesagaiga kae taofi te ‘pisiga o te COVID-19.

Kafai koe e fakamasakisaki, fakamolemole nofo i tou potu kae telefoni ki te potukau o te ola‘lei i te koga tena. E avatu ne latou a fautuaga me nea au mea e tau o fai.

Pei ou ufimata

Pei ki ufimata kola ne fakatoka atu mo koe i taimi kātoa mafai koe e nofo i tua o tou potu, io me mafai e manakogina ne te tino o ulu atu ki loto o faite io me ‘fulu te potu.

Tumau te tu vāsia e 2 mita

Taumafai o tumau te 2 mita te tu vāsia mai nisi tino vaganā ko latou kola i tou 'ufiga' (tou kāiga, taugasoa).

Sa ulu ki loto

Sa ulu ki loto i se potu o se fale talimālō o so se tino tela e se i loto o tou ‘ufiga‘.

Last updated: 03 November 2020