Nāunau Talitali

Feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ma‘a kinautolu ‘oku foki mai ki Nu‘u Silá

‘Oku mau fakamālō atu ‘i ho‘o kau fakataha mo e toko laui afe kehe ‘i hono tauhi ke malu ‘a hotau ngaahi komiunitií. Ko ho‘o ngaahi fakaongosiá ‘oku tokoni mai ia ke ta‘ofi ‘a e COVID-19 mei he‘ene mafola holo ‘i Nu‘u Silá.

Nau mai, haere mai: ‘oku talitali lelei koe

Kia ora, ‘oku talitali lelei koe ‘i ho‘o foki mai ki Nu‘u Sila ní pea ‘oku fakafiefia ‘a ho‘o toe foki maí.

Neongo ‘a e kei hokohoko atu pē ‘a e fakalalahi ange ‘a e to‘umahaki fakamāmani-lahi ‘o e COVID-19 ‘i māmaní, ‘i Aotearoa Nu‘u Silá kuo tau fakafepaki‘i fefeka mo vave ‘eni ke fakangatangata ‘a e ngaahi uesia ‘a e COVID-19 ‘i hotau ngaahi komiunitií. Na‘e kau ‘i heni ‘a e tātāpuni fakataputapui fakafonua mamafa pea mo e ngāue atu ‘i loto ‘i he‘etau fa‘unga Tu‘unga Fakatokanga lēvolo ‘e 4 ki he COVID-19.

‘I he lolotonga ní ‘oku tokosi‘i pē ‘a kinautolu ‘oku puke ‘i he COVID-19 pea ‘oku mau feinga ke tauhi ia ‘i he tu‘unga ko iá. Ke tokoni mai ke kei hokohoko atu ‘a hono tauhi ‘a e fonuá ke malú, kuo mau ngāue‘aki ha fa‘unga Nofo Fakamavahe‘i ‘oku Pule‘i mo e Nofo Fakakolonitini (Managed Isolation and Quarantine pe MIQ) ‘i hotau kau‘āfonuá ke ta‘ofi‘aki ha kau puke fo‘ou ‘i he COVID-19 mei ha‘anau hū atu ki hotau ngaahi komiunitií.

Koe‘uhí ko ho‘o toki foki mai ko ia meí ha fonua muli, ‘okú ke tu‘u lavea ngofua ai ki ha‘o pihia ‘i he vailasí mo ke ala ‘omai ai ia ki Nu‘u Silá ni. ‘Oku ‘uhinga ‘eni ‘oku fiema‘u ia ke ke ‘alu atu ki ha feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 14.

Kapau ‘oku ‘i ai ha ‘uhinga ke ke pehē ai kuó ke feangainga mo e COVID-19 ‘e ‘oatu koe ki ha fai‘anga tauhi fakakolonitini ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 10 hili meí he kamata hā mai ‘a e ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19 pe kamata meí he ‘aho na‘e fakahoko ai ho siví. Kuo pau ke fakapapau‘i ‘oku ‘ikai ke ke toe ma‘u ha ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19 ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i ha houa ‘e 72 kimu‘a pea toki lava ke ke mavahe meí he tauhi‘angá.

Ko e nofo ko ia ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ko ha fiema‘u fakalao ia ‘i he malumalu ‘o e Tu‘utu‘uni ki he Ngāue ki he Mo‘ui Lelei ‘a e Kakaí ‘i he COVID-19 (Kau‘āfonua ki he Fefolau‘aki Vakapuná) 2020 (COVID-19 Public Health Response (Air Border) Order 2020) ‘a ia na‘e kamata ngāue atu ‘eni meí he taimi 11.59 po‘uli ‘o e ‘aho 22 Sune 2020

Ko e ngaahi feitu‘u tauhi‘angá ni ko ha ngaahi hōtele ia ‘a ia ‘e ‘oatu mei ai ha ngaahi tokoni lahi ma‘á u ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofó. Te mau fakahoko ‘a e me‘a kotoa pē ke hoko ‘a ho‘o nofó ko ha taimi lelei ia ‘i he lelei taha ‘e ala lavá. Lolotonga ‘o ho‘o ‘i hení, kātaki ‘o anga‘ofa ki he kau ngāue ‘a e hōtelé, kau ngāue ki he mo‘ui leleí mo e kau ngāue kehé pea muimui ki he‘enau ngaahi fale‘í, fakahinohinó mo e tu‘utu‘uní.

Ko e pepá ni te ke ma‘u ‘i ai ha fakamatala ‘e ‘aonga atu lolotonga ‘a ho‘o nofó, kau ai ‘a e founga ki ha‘o nofo malu mo hao, pea mo e me‘a ‘e fiema‘u ke fakahoko kimu‘a peá ke toki mavahe meí he feitu‘u tauhi‘angá. ‘Oku fakafo‘ou hokohoko ‘eni pea ‘e ala fakahoko ha ngaahi liliu lolotonga ‘o ho‘o nofó.

‘Oku ‘i ai ‘a e kau ngāue tu‘upau ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ke nau tokonia koe. Kātaki ‘o talanoa mo kinautolu kapau ‘oku ‘i ai ha‘o ngaahi fehu‘i pe hoha‘a fekau‘aki mo ha fa‘ahinga tafa‘aki ‘o ho‘o nofó.

Kia kaha pea mālō ‘aupito ‘a hono fakahoko ho fatongiá.

Ngaahi fakaikiiki ki he fetu‘utakí

‘Oku totonu ke ke fuofua fetu‘utaki ki he timi ‘i he tauhi‘angá ki ha‘o ngaahi fehu‘i pe me‘a ‘okú ke hoha‘a ki ai. ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi feitu‘u kehe te ke ala vakai ki ai ki ha fakamatala mo ha ngaahi fakaikiiki ki he fetu‘utakí:

Ki ha fakamatala fekau‘aki mo e ngaahi me‘a ki he fefolau‘akí, kau ai ‘a e ngaahi founga faka‘atā mavahe ‘i he kau‘āfonuá pea mo e ngaahi me‘a fakafoituitui ki he fefolau‘akí, kātaki ‘o vakai ki he uepisaiti ‘a e Immigration New Zealand ‘a ia ‘oku toutou tānaki ma‘u pē ki ai ‘a e ngaahi fakamatala fakamuimui tahá: www.immigration.govt.nz/about-us/covid-19(external link)

Kapau ‘okú ke tui ‘oku ‘i ai ha tokotaha ‘oku ‘ikai faipau ki he ngaahi tu‘utu‘uní pe ‘okú ne fakahoko ha tō‘onga ‘e ala mafola atu ai ‘a e COVID-19, kātaki ‘o līpooti atu ia ki he timi ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá – ‘e toe lava foki ke ke līpooti atu ha ngaahi palopalema ‘i he: www.covid19.govt.nz/compliance(external link)

‘Oku ‘i ai ‘a ho‘o totonu ke ke talanoa mo ha loea ‘i ha‘o totongi pē ‘e koe (vakai ki he ngaahi fakamatala fekau‘aki mo ho‘o ngaahi totonú ‘i he Pepa Fakalahi hono tolú).

Ko e ‘uhinga ‘oku fiema‘u ai ke ke ‘alu ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í

‘Oku lava ke mafola atu ‘a e COVID-19 meí ha tokotaha ki ha tokotaha. Koe‘uhí ko ho‘o toki foki mai meí ha fonua muli, ‘okú ke tu‘u lavea ngofua ai ke ke ala fetuku holo ‘a e vailasí. ‘E ala ‘ikai ke ke puke koe ‘i he taimi pē ko iá pea ‘e ala fuofuoloa pea toki hā mai ‘a e ngaahi faka‘ilonga ‘o e mahakí.

Ko e nofo ko ia ‘i he fai‘anga nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he vaha‘a taimi ko e ‘aho ‘e 14, ‘e tokoni ia ke mau fakamavahe‘i ai koe telia na‘a ‘oku kei lolotonga kamakamata ‘a e mahakí ‘iate koe. ‘Oku tokoni mai ia kiate kimautolu ke toe lelei ange ‘a hono mapule‘i ha ala mafola atu ‘a e mahakí ki he komiunitī Nu‘u Silá pea tauhi ai koe mo ho ngaahi ‘ofa‘angá ke mou malu mo hao ai.

Lolotonga ‘o e vaha‘a taimi ko ‘ení, ‘e ‘ikai ngofua ke ke mavahe meí he tauhi‘angá.

Manatu‘i:

  • Ko e nofo fakamavahe‘í ko ha founga faka‘ehi‘ehi vaha‘a taimi nounou pē ia ke malu‘i koe, kinautolu ‘oku nau nofo mo feohi mo koé pea mo hotau ngaahi komiunitií meí he COVID-19.
  • ‘Oku fiema‘u fakalao atu koe ke ke nofo ‘i ha fai‘anga nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘i ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 14, fakahoko hao sivi mo‘ui lelei pea mo fakapapau‘i ‘oku si‘isi‘i ‘a e faingamālie ke ke ma‘u pe fakamafola atu ‘a e COVID-19 kimu‘a peá ke toki ‘alu atu ki he komiunitií.

Ko kinautolu ‘oku nau ma‘u ha ngaahi faka‘ilonga ‘oku faitatau mo ia ‘o e COVID-19 te nau ō atu ki ha fai‘anga nofo fakakolonitini kehe.

Ko e hā ‘a e nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘i?

‘Oku ‘i ai ha ngaahi nofo‘anga ‘i Nu‘u Sila kuo fokotu‘u ‘e he pule‘angá ke mapule‘i‘aki ‘a e nofo fakamavahe‘i ‘a e kakai ‘oku nau foki mai mei mulí. Ko ha founga ngāue ‘eni ‘oku fakahoko ‘i hotau kau‘āfonuá ke fakapapau‘i ko e kakai ko ia ‘oku hū mai ki Nu‘u Sila ‘i he taimi ní ‘oku ‘ikai ke nau ‘omai ‘a e COVID-19 mei muli ki he komiunitií.

Ko e ngaahi fai‘anga nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í mo e nofo fakakolonitiní ‘oku malu ia pea ‘oku lahi ‘i ai ‘a e ngaahi tokoni ke ma‘u atu ma‘á u mo ho fāmilí. ‘Oku nau tauhi ai ‘a kinautolu kuo foki mai kuo sivi ‘o pehē ‘oku si‘isi‘i ‘a e ngalingali ke nau ma‘u ‘a e COVID-19 ‘i he‘enau tū‘uta mai ki Nu‘u Silá, ‘o hangē ko kinautolu kuo nau paasi ‘i hanau sivi mo‘ui lelei pe ‘oku ‘ikai ke nau ma‘u ha ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19. Ko e ngaahi nofo‘anga ki he nofo fakamavahe‘í ko ha ngaahi hōtele ia, ‘oku fakangāue‘i ai ha timi fakapolofesinale ki he mo‘ui leleí, kau ngāue ‘a e hōtelé pea mo ha kau ngāue ‘a e pule‘angá.

Ko e tokolahi ‘o e kakaí te nau nofo ‘i he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘i ha ‘aho ‘e 14.

‘I he‘ene a‘u mai ki he ‘aho ní, kuo laka hake ‘i he kakai ‘e toko 50,000 kuo nau foua mai ‘a e nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í mo e nofo fakakolonitiní pea kuo nau foki hao mai ki he komiunitií.

‘E lava ke ke mavahe fakakū?

‘Oku fiema‘u atu ke ke nofo ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 14. ‘E ala kamata ‘eni meí he taimi ‘okú ke tū‘uta mai ai ki Nu‘u Silá, pe meí he taimi na‘á ke hū atu ai ki he feitu‘u tauhi‘angá kapau na‘e ‘ikai ke ke muimui ki he ngaahi fiema‘u ki hono tui ‘o ha fakapuli ki he ihú mo e ngutu pea mo e tauhi ‘o e fefakamama‘o‘akí.

Kapau kuo ‘oatu ha faka‘atā mavahe ki ha mēmipa ‘o e fāmilí pe tokotaha poupou ke ne nofo mo koe ‘i ho lokí, pe kuó ke feohi mo ha tokotaha ‘okú ne ma‘u ‘a e COVID-19, ‘e toe kamata fo‘ou ‘a hono lau ‘o e ‘aho ‘e 14 ‘o ho‘o nofo fakamavahe‘í.

‘I he meimei taimi kotoa pē, ‘e fiema‘u ha sivi COVID-19 ia ‘oku hā ai ‘oku ‘ikai ke ke ma‘u (negative) ‘a e mahakí pea mo ha fakapapau meí ha tokotaha ngāue ki he mo‘ui leleí ‘oku si‘isi‘i ‘a e ngalingali ke ke ma‘u pe fakamafola atu ‘a e COVID-19 kimu‘a ‘i ha‘o toki mavahe atu meí he feitu‘u tauhi‘angá.

Ko e si‘isi‘i ko ia ‘o e ngalingali ke ke ma‘u pe fakamafola atu ‘a e COVID-19 ‘e kau ai ‘a hono fakapapau‘i kuó ke:

  • ‘Osi ‘i he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 14
  • ‘Ikai a‘u ho fua māfaná ki he tikilī selisiasi ‘e 38 pe mā‘olunga ange ai
  • ‘I he meimei taimi kotoa pē, kuo sivi koe ‘o ‘ilo ‘oku ‘ikai ke ke ma‘u (negative) ‘a e COVID-19

‘E lava ke fiema‘u atu koe ke ke nofo ‘i ha ‘aho fakakātoa ‘e 28 kapau te ke fakafisinga‘i hano fakahoko hao sivi COVID-19 pe ‘oku pehē ‘e ha tokotaha ngāue ki he mo‘ui leleí ‘oku tu‘unga mā‘olunga ‘a e ngalingali ‘okú ke ma‘u ‘a e mahakí.

Kuo pau ke ke fakakakato ‘a e ngaahi makatu‘unga ko ‘ení ka ke toki mavahe meí he feitu‘u tauhi‘angá pea mo ma‘u atu ha tohi ‘o fakapapau‘i ai kuó ke ‘osi fakakakato ‘a e nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í. ‘E fiema‘u atu foki ke ke fakafonu ‘a e Foomu ki he Mavahe meí he Nofo Fakamavahe‘i ‘oku Pule‘í (Managed Isolation Exit Form). ‘E tokoni atu ha neesi ki heni pea te ne fakamo‘oni foki ki ai.

Ko hono toutou muimui‘i ‘o ho‘o mo‘ui leleí

Lolotonga ‘a ho‘o ‘i he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í, ‘e toutou fakahoko hano vakai‘i ‘a e tu‘unga ‘o ho‘o mo‘ui leleí. ‘Oku mahu‘inga ‘a hono vakai‘i ‘o e mo‘ui leleí mo e sivi ki he mahakí ki he tu‘unga lelei ‘a ho‘o mo‘ui ‘a‘aú mo ia ‘a kinautolu ‘oku mou nofó. ‘Oku toe tokoni mai foki kiate kimautolu ke ‘oatu kiate koe ha faito‘o kapau kuó ke feangainga mo e vailasí.

Kātaki ka ke talangofua kakato ki he kau ngāué. ‘Oku nau ‘i aí ke tokangaekina koe mo fakapapau‘i ‘oku ola lelei ‘a e ngaahi sivi mo‘ui leleí.

‘E sivi tu‘o ua koe ki he COVID-19

‘Aho hono 3: Ko e fuofua sivi ki he COVID-19 ‘oku fakahoko ia ‘i he ‘aho hono 3 ‘a ia ko e faka‘avalisi ia ‘o e taimi ‘oku kamakamata ai ‘a e mahakí ‘i he kakai tokolahi hili ha‘anau feangainga mo ia ‘i ha ‘aho ‘e 5, pea ‘oku mau tānaki atu ‘a e ‘aho ‘e ua ki ai koe‘uhí ko ‘enau fefolau‘akí.

‘Aho hono 12: Te mau toe fakahoko ha sivi ‘i he ‘aho hono 12 he ‘e ala lōloa ange ‘a e taimi ke kamakamata ai ‘a e mahakí ‘i ha kakai ‘e ni‘ihi. Ko e sivi ko ‘eni hono uá ko e sivi foki ia ‘oku mau toe ngāue‘aki ke fakapapau‘i pe ‘oku si‘isi‘i ‘a e ngalingali ke fakamafola atu ‘e ha tokotaha ‘a e mahakí pea mo ne lava ai ‘o mavahe atu meí he feitu‘u tauhi‘angá hili ‘a e ‘aho ‘e 14.

Ko e siví ‘oku kau ki ai ‘a hono vilihi ‘o ha me‘asivi vavae ‘i he konga ki mui ‘o ho ihú. ‘E ala mamahi ‘eni ka ‘oku ‘ilo‘i ‘oku ‘ikai kaunga kovi ‘eni ia. ‘Oku si‘i hifo ‘i ha miniti ‘a hono to‘o ko ia ‘o e me‘i huhu‘a‘i fāvaí.

Vakai ki he Pepa Fakalahi ‘uluakí ki ha fakamatala lahi ange kau ki he siví mo e ngaahi olá.

Vakai ki he Pepa Fakalahi ‘uluakí ki ha fakamatala ki he siví.

Kapau te ke fakafisinga‘i hano fakahoko ‘o hao sivi pe ‘oku pehē ‘oku tu‘unga mā‘olunga ‘a e ngalingali ke ke ma‘u ‘a e mahakí, ‘e malava ke a‘u hake ‘a ho‘o nofo fakamavahe‘í ki he ‘aho fakakātoa ‘e 28.

‘Oku totonu ke ke muimui ki he ngaahi fakahinohino meí he ‘ōfisa fakafaito‘ó pe ‘ōfisa malu‘i ki he mo‘ui leleí ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofó. Tānaki atu ki ho sivi COVID-19, ‘e toe fiema‘u atu foki ke fai hao sivi mo‘ui lelei.

Kapau ‘e kole atu ke ke tui ha teunga malu‘i fakafo‘ituitui (personal protective equipment pe PPE) ‘o hangē ko ha ngaahi fakapuli ki he ihú mo e ngutú (face masks) ‘i ha fa‘ahinga taimi pē lolotonga ‘o ho‘o nofó, kuo pau ke ke fakahoko ‘eni.

‘Oku ‘atā atu ma‘u pē ha tokoni

‘Oku mahu‘inga ke ke tala ‘a e mo‘oni felāve‘i mo ho‘o mo‘ui leleí ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofo ‘i he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í. Ko e founga lelei taha ‘eni ‘e lava ke leva‘i‘aki ai ‘a e ngaahi fiema‘u ki ho‘o mo‘ui leleí pea mo e tu‘unga lelei ‘a ho‘o mo‘uí. ‘Oku ‘atā atu ma‘u pē ha timi ‘o ha kau ngāue fakapolofesinale ki he mo‘ui leleí ‘i ho feitu‘u tauhi‘angá.

  • Kapau ‘okú ke ongo‘i puke, kātaki ‘o nofo pē ‘i ho lokí pea telefoni atu ki he timi ‘i he feitu‘u tauhi‘angá. Te nau fale‘i atu ‘a e me‘a ke fakahokó.
  • Kapau ‘e kamata ke hā mai ‘a e ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19 ‘i ha fa‘ahinga taimi ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofó, ‘a ia ko e tale, nounou ‘a e mānavá pe mamahi ‘a e mongá, kātaki ‘o manatu‘i ke ke nofo pē ‘i ho lokí pea telefoni leva ‘i he taimi pē ko iá ‘o fakahoko atu ‘eni ki he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá. Te nau fokotu‘utu‘u hao sivi ke fakahoko ‘e he kau ngāue fakapolofesinale ki he mo‘ui leleí ‘i he feitu‘u tauhi‘angá.

Neongo ‘e malava ke faingata‘a ‘a e nofo fakamavahe‘í, ko ha founga ngāue mahu‘inga ia ke tauhi‘aki ‘a Nu‘u Sila ke malu mo hao pea mo faka‘auha ai ‘a e COVID-19. ‘I ho‘o nofo fakamavahe‘i pea muimui‘i ai ‘a ho‘o mo‘ui leleí, ‘okú ke fakahoko ai ‘a e fatongia mahu‘inga taha te ke lava ke a‘usia ai ‘a e ongo taumu‘á ni.

Kakai ‘oku mahalo‘i ‘oku nau puke ‘i he COVID-19

Kapau ‘oku ‘i ai ha taha ‘i homou feitu‘u tauhi‘angá ‘oku mahalo‘i ‘okú ne ma‘u ‘a e COVID-19, ‘e kole atu ke ke nofo ma‘u pē ‘i ho lokí kae ‘oua leva kuo fakahā atu. ‘Oku mau mahino‘i ‘e ala fakatupu mamahi ‘eni ka ‘oku mau fakamu‘omu‘a ‘a ho‘o malu mo haó.

‘I he taimi ‘oku fakapapau‘i ai ‘oku ma‘u ‘e ha tokotaha ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ‘a e COVID-19, ‘oku fakamavahe‘i leva ‘a kinautolu ia ‘oku kau ‘i hení kimu‘a pea toki fakahiki atu kinautolu ki ha feitu‘u nofo‘anga fakakolonitini. ‘Oku fakahoko foki mo hano fakama‘a fakalahi ‘o e feitu‘u tauhi‘angá.

Manatu‘i ke tauhi ‘a e vā mama‘o ko e mita ‘e 2 meí he ni‘ihi kehé ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofó koe‘uhí ke ta‘ofi ha‘o feohi vā ofi mo ha taha mei tu‘a mei homou kaungā nofó.

Ngaahi sēvesi ‘i ho feitu‘u tauhi‘angá

‘I ha hoko ‘a ha me‘a fakatu‘upakē

‘E ‘oatu ‘e he ngaahi fai‘anga tauhi kotoa pē ha palani pau ki ha me‘a fakatu‘upakē ‘oku totonu ke ke muimui ki ai ‘i ha hoko ‘a ha me‘a fakatu‘upakē. Kātaki ‘o ‘ai ke ke ‘ilo mo mahino‘i ia pea fai ‘a e me‘a ‘oku kole atu ‘e he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá.

‘Oku lau ko ha maumaulao ‘a hono kamata‘i ‘o ha fakatokanga vela loi (false fire alarm), pea ko hano fakahoko ‘ení ‘e iku ia ki hano ‘oatu ki he fakamaau‘angá. Tauhi ‘a e vā mama‘o ko e mita ‘e 2 meí he ni‘ihi kehé pea tui ‘a e ngaahi fakapuli ‘oku ‘osi ‘oatu kiate koé.

Tauhi fakafaito‘ó

‘Oku ‘atā atu ma‘u pē ‘a e timi ngāue fakapolofesinale ki he mo‘ui leleí ‘i ho feitu‘u tauhi‘angá. Fetu‘utaki atu ki he tesi talitali kakai ‘i he hōtelé pea kole atu ki ha neesi ke tokoni atu ki he ngaahi me‘a ‘okú ke hoha‘a ki ai ‘i ho‘o mo‘ui leleí. ‘E toe lava foki ‘a e kau ngāue ki he mo‘ui leleí ‘o tokoni ki ha ngaahi fiema‘u fakafaito‘o mo ha ngaahi faito‘o ‘e fiema‘u.

Me‘atokoní

‘E fakaai atu ‘a ho‘o me‘atokoni pongipongí, ho‘ataá mo e efiafí. Ko ha me‘atokoni fakalahi mei ai ‘e fiema‘u ke totongi ia.

Fakahā atu ki he timi ‘i he feitu‘u tauhi‘angá kapau ‘oku ‘i ai ha ngaahi me‘atokoni ‘oku kaunga kovi kiate koe (food allergies) pe ko ha ngaahi tu‘unga fakafaito‘o ‘e fiema‘u ki ai ha ngaahi me‘atokoni tu‘upau, ‘o hangē ko e Crohn‘s disease.

‘E ala ‘i ai ha ngaahi me‘akai ke fili mei ai ‘i he ‘initanetí ke ‘ota pea tiliva atu ia kiate koe. Talanoa mo e timi ‘i he feitu‘u tauhi‘angá felāve‘i mo e ngaahi fili ki he founga tiliva ‘i he feitu‘u ko iá.

Ngaahi sēvesi telefoni ‘i he lokí (telefoni lainé) mo e wi-fi

Ko e telefoni fakalotofale ‘i he vaha‘a ‘o e ngaahi lokí pea mo e ngaahi sēvesi ‘a e hōtelé ‘oku ta‘etotongi ia.

Ko e telefoni ki tu‘á ‘e totongi ia ‘i he tu‘unga totongi ‘a e hōtelé (‘o lau fakaminiti). Talanoa mo e kau ngāué ke faka‘atā atu ‘a e sēvesí.

‘Oku ta‘etotongi pē ‘a e Wi-Fi ia. Talanoa mo e kau ngāue ‘a e hōtelé ki he ngaahi fakaikiikí. ‘Oku mau fokotu‘u atu ke ngāue‘aki ‘a e ngaahi app ‘i he ‘initanetí ‘o hangē ko e FaceTime, Messenger mo e WhatsApp kapau ‘okú ke fiema‘u ke

faka‘ehi‘ehi mei hano totongi ‘o e telefoni meí he lokí.

Laine telefoni ta‘etotongi ki he kau ngāue fale talavai maulí

Ngā Kaitiaki o Te Puna Rongoā o Aotearoa – ‘oku ‘i ai ‘a e laine telefoni ta‘etotongi ‘a e Māori Pharmacists Association (MPA) ke tali ha ngaahi fehu‘i ‘a e kau kaumātua pe whānau fekau‘aki mo ‘enau ngaahi faito‘ó.

Telefoni ki he 0800 664 688 pea tuku atu ki ai ‘a ho‘o ngaahi fakaikiiki ki he fetu‘utakí. ‘E telefoni atu ha tokotaha ngāue fale talavai Mauli ke mo talanoa ‘i loto ‘i he houa ‘e 24.

Talanoa mo e kau ngāue ki he mo‘ui leleí ‘i he feitu‘u tauhi‘angá kapau ‘okú ke fiema‘u ha fale‘i fakafaito‘o fakavavevave.

Foó

‘Oku ‘atā atu ‘a e sēvesi ki he foó ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofó. Talanoa mo e kau ngāue ‘a e hōtelé pe ko e timi ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ki he ngaahi sēvesi pau ki ho feitu‘u tauhi‘angá.

Kapau ‘okú ke fiema‘u pe fiema‘u ‘e ha taha ‘oku mou ‘kaungā nofo‘ ha tokoni, kātaki ‘o talanoa mo e timi ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá pe telefoni ki he tesi talitali kakai ‘a e hōtelé.

Nofo hao mo mo‘ui leleí

‘I ho‘o nofo ‘i he fai‘anga tauhi nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í, ‘okú ke kau ai ‘i hono tau‘i ‘o e COVID-19, ta‘ofi ‘a ‘ene mafolá, motuki ‘a e sēiní pea fakahaofi ai ha ngaahi mo‘ui.

Lolotonga ‘a ho‘o nofo fakamavahe‘í, ‘oku mahu‘inga ke ke muimui ki ha ngaahi tefito‘i tu‘utu‘uni ‘e tokoni atu ke ke nofo hao mo mo‘ui lelei ai. Ko e ‘alu holo ‘i tu‘a meí ho lokí ‘oku ngofua pē ia ‘i ha founga ‘oku mātu‘aki pule‘i. Kātaki ‘o faka‘apa‘apa mo muimui ki he ngaahi tu‘utu‘uni, fale‘i mo e fakahinohino ‘a e kau ngāue ‘i ho feitu‘u tauhi‘angá.

  • Toutou fanofano ho ongo nimá ‘aki ha koa mo ha vai (‘o ‘oua ‘e toe nounou ange ‘i he sekoni ‘e 20) pea holoholo‘i ke mātu‘aki mātu‘u pe toutou milimili ‘aki ha huhu‘a tāmate siemu (sanitise) ‘a ho ongo nimá.
  • Tale pe mafatua ki ho tui‘inimá pe ‘ufi‘ufi ho ngutú mo e ihú ‘aki ha pepa holoholo. Fa‘o ‘eni ki ha pini veve ‘i he taimi pē ko iá.
  • Faka‘ehi‘ehi mei ha‘o ala ki ho matá, kau ai ho ongo fo‘i matá, ihú, mo e ngutú kapau ‘oku ‘ikai ma‘a ho ongo nimá. ‘E ala ‘i ai ha ngaahi tulutaa‘i vai ‘oku ‘i ai ‘a e mahakí ‘i he ngaahi fukahi me‘á (surfaces).
  • ‘Oua na‘á ke hū atu ki ha loki ‘i he hōtelé ‘o ha taha ‘oku ‘ikai kau ‘i ho 'kaungā nofó'
    • Feohi pē mo e kakai ‘oku mou 'kaungā nofó'.
  • Tauhi ma‘u pē ‘a e vā mama‘o ko e mita ‘e 2 meí he ni‘ihi kehé tukukehe ‘a kinautolu ‘oku mou 'kaungā nofó' (ho fāmilí/hoá).
    • ‘Oku fakamafola atu ‘a e COVID-19 ‘e ha ngaahi tulutaa‘i vai, ko ia ai ko e nofo fakamama‘o meí he ni‘ihi kehé mo e muimui ko ia ki he ngaahi tō‘onga fakahaisini leleí te ne malu‘i ai koe mo e ni‘ihi kehé meí ha mafola atu ‘a e COVID-19.
  • Tui ‘a e fakapuli ko ia na‘e ‘osi ‘oatu kiate koé ‘i he taimi kotoa pē ‘okú ke ‘i tu‘a ai meí ho lokí, pe kapau ‘oku fiema‘u ke hū atu ha taha ki ho lokí ki ha ngaahi monomono pe ki hano fakama‘a.
    • ‘Oku ‘i ai ha fakamatala lahi ange felāve‘i mo e founga malu ‘o hono ngāue‘aki ‘o e ngaahi fakapulí ‘oku ma‘u atu ia ‘i he peesi 27 mo e 28 ‘i he pepá ni.
  • Fakamālohisino pē ‘i loto ‘i ho lokí ‘i he feitu‘u ‘oku ala lava aí.
    • ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi luelue ‘oku le‘ohi pe ngaahi fakamālohisino ma‘ama‘a ‘oku fakalele ‘e he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá.
    • Kapau ‘okú ke ongo‘i puke, kuo pau ke ke fetu‘utaki atu ki he timi ki he mo‘ui leleí ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ke mou talanoa ki ha ngaahi founga kehekehe ki he fakamālohisinó.
    • Kapau ‘okú ke fakamālohisino ‘i tu‘a, kātaki ‘o manatu‘i ke tauhi ‘a e vā mama‘o ko e mita ‘e 2 meí he ni‘ihi kehé pea tui ‘a e ngaahi fakapuli na‘e ‘oatu kiate koé.
  • ‘Oku lava ke fakatatangi ‘a e me‘a fakatokanga kohú ‘e ha efu, mao, kohu pe ngaahi ‘ahu mo e mao kehe.
    • ‘Oua ‘e ifi tapaka pe ifi mao (vape) ‘i loto ‘i ho lokí pe hōtelé ‘i ha fa‘ahinga taimi pē.
    • ‘Oua ‘e feime‘atokoni ‘i ho lokí.
    • ‘Oua ‘e fu‘u hulu ‘a e ngaahi me‘a ‘oku palaki ki he ‘uhilá.
    • ‘Oua ‘e tautau ha taueli pe nāunau ‘e ala vela ‘i he funga hitá ke fakamōmoa ai.
    • Kapau ‘e tatangi ‘a e me‘a fakatokanga kohú, muimui ki he founga hola ki tu‘á pea fakaongo ki he ngaahi fakahinohino ‘a e kau ngāue mo e pule ‘o e hōtelé.

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi fakangatangata

Ko e nofo ko ia ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ko ha founga ngāue mahu‘inga ia ke tauhi ‘a Nu‘u Sila ke hao mo malu meí ha toe mafola lahi atu ‘a e COVID-19. ‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi tu‘utu‘uni mo e fale‘i ki he me‘a ‘oku ‘ikai totonu ke ke fakahoko lolotonga ‘o ho‘o nofo ‘i ha feitu‘u tauhi‘anga.

Nofo pē ‘i ho lokí

‘Oku tapou atu ke ke nofo pē ‘i ho lokí tukukehe kapau ‘oku fiema‘u ke ke ‘alu ki ha feitu‘u. ‘E tauhi ai heni koe ke ke malu mei ha‘o tu‘u lavea ngofua pea ta‘ofi ai ha mafola ‘a e COVID-19.

Kapau ‘e fiema‘u ke ke hū atu ki tu‘a, manatu‘i ke tui ho fakapuli ki ho ihú mo e ngutú ‘a ia na‘e ‘osi ‘oatu kiate koé. Ko hono ngāue‘aki ko ia ‘o e ngaahi fakapuli ‘oku lava ‘o toe ngāue‘akí (reusable masks) pea mo ha ngaahi founga ‘ufi‘ufi kehe ki he matá ‘oku tapui ia lolotonga ‘o ho‘o ‘i ha feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘í pe fakakolonitiní.

‘Ikai ngofua ha kau ‘a‘ahi ki he feitu‘u tauhi‘angá

‘E ‘ikai lava ha fāmili pe ngaahi kaungāme‘a ‘o ‘a‘ahi atu kiate koe, ke ta‘ofi ai ‘a e mafola ‘a e COVID-19.

‘Oku ‘oatu ‘e he hōtelé ha Wi-Fi ta‘etotongi. Tauhi ‘a e fetu‘utaki mo ho fāmilí mo e ngaahi kaungāme‘á ‘o fou ‘i he ngaahi founga fetu‘utaki kehe ‘o hangē ko e telefoni

pe ngāue‘aki ‘a e ngaahi app hangē ko e Zoom, SKYPE, mo e ngaahi app peheé.

‘Oku tapui ‘a e faitaá mo e hiki vitioó

‘Oku ‘ikai ngofua ke ke faitaa‘i, hiki vitiō pe hiki tepi ‘i ha ngaahi feitu‘u fakatāutaha ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ni.

‘Oku kau ‘i heni ‘a e ngaahi loki sivi mo e loki ki he mo‘ui leleí, ‘a e kau neesí, pea mo e ngaahi feitu‘u fakahoko‘anga ngāué mo e malu‘í.

Kapau ‘e fiema‘u ke hū atu ‘a e kau ngāué ki ho lokí, kātaki ‘o faka‘apa‘apa‘i ‘a e tauhi malu ‘o ‘enau ngaahi fakamatalá pea tāmate‘i ha hiki vitiō pe hiki tepi pea ‘oua na‘a fai ha faitā.

Fakatau meí he supamāketí mo e ‘initanetí

‘E ‘ikai lava ke ke mavahe meí he feitu‘u tauhi‘angá, ka ‘e lava ke ke ‘ota mai ha ngaahi me‘a ‘i he ‘initanetí pea tiliva atu ‘eni ki ho feitu‘u tauhi‘angá. ‘Oku lahi ‘a e ngaahi supamāketi ke fili mei ai ‘i he ‘initanetí, pe ko ha ngaahi falekoloa ‘i he feitu‘u ko iá te ke lava ‘o ma‘u mei ai ha koloa.

‘Oku mau mahino‘i ‘e ala ‘i ai hao ngaahi kaungāme‘a pe fāmili te nau fie tuku atu ha ngaahi koloa kiate koe lolotonga ‘a ho‘o nofo hení.

Talanoa mo e kau talitali kakai ‘a e hōtelé pe ko e timi ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ke vakai pe ko e hā ‘a e founga ki hano tuku atu ‘o ha ngaahi koloa mātu‘aki fu‘u fiema‘u.

Fetu‘utaki mo e mītiá

‘Oku lahi ‘a e tokanga ‘a e kakaí fekau‘aki mo e ngaahi feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í mo e nofo fakakolonitiní. ‘E ala fetu‘utaki atu kiate koe ‘a e mītiá pea ko e me‘a pē ia ‘a‘au pe te ke talanoa mo kinautolu pe ‘ikai.

Kātaki ‘o manatu‘i ‘oku ‘ikai lava ha kau faiongoongo ‘o hū ki he hōtelé.

Kapau te ke loto ki hao faka‘eke‘eke, fakakaukau‘i ha ngaahi founga ke fakahoko ai ‘eni meí he mama‘ó ‘o hangē ‘i he telefoní pe telefoni vitioó.

MANATU‘I: ‘Oku tau kau fakataha ‘i heni pea ‘oku mau tukupā ke ‘ai ke fakafiemālie ‘a ho‘o nofó ‘i he tu‘unga lelei taha ‘e ala malavá.

‘Oku ‘i ai ‘a e ngaahi founga ke ke fakahā mai ai kapau ‘oku ‘i ai hao ngaahi palopalema pe hoha‘a lolotonga ‘a ho‘o nofó. Fuofua talanoa atu ki he timi ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá. ‘Oku nau ‘i aí ke tokoni.

‘E lava foki ke ke līpooti atu ha tokotaha ‘okú ke tui ‘oku ‘ikai faipau ki he tu‘utu‘uní, pe ‘okú ne fakahoko ha tō‘onga ‘e ala mafola atu ai ‘a e COVID-19. Vakai ki he: www.covid19.govt.nz/compliance(external link)

Tokangaekina ‘o ho tu‘unga fakae‘atamaí mo e tu‘unga lelei ‘a ho‘o mo‘uí

Ko ha ngaahi taimi faingata‘a mo mohu pole ‘eni.

Kapau ‘okú ke hoha‘a pe hoha‘a ‘a kinautolu ‘oku mou nofó felāve‘i mo e anga ‘o ho‘o ongó pe ko e tu‘unga lelei ‘a ho‘o mo‘uí, ‘oku ‘i ai ‘a e fakamatala mo e ngaahi me‘angāue ‘oku ‘atā atu ke tokoni atu ke ke ongo‘i ai ‘oku lelei ‘a ho tu‘unga faka‘atamaí pea mo ke lava‘i ai ‘a e nofo fakamavahe‘í.

Kapau ‘oku ke ongo‘i ‘oku ‘ikai ke ke lava ‘o matu‘uaki eni, ‘oku mahu‘inga ke ke talanoa mo ha tokotaha ngāue fakapolofesinale ki he mo‘ui leleí. Ko e fuofua tokotaha ke ke fetu‘utaki ki aí ko e neesi pe kau ngāue ki he mo‘ui leleí ‘i he feitu‘u tauhi‘angá.

1737

Telefoni pe text ki he 1737 ki ha tokoni ki ha mamahi ‘i ha mole kuo hoko, lotomo‘ua, lēlea ‘a e lotó pe tu‘unga lelei fakae‘atamaí. ‘Oku ta‘etotongi pē ‘a e sēvesí ni, pea ‘e lava ke ke telefoni ki ai ‘i ha fa‘ahinga taimi pē, houa ‘e 24 ‘i he ‘aho, ‘i he ‘aho ‘e 7 ‘o e uiké.

Getting through Together

Ko e nāunau Getting through Together ‘oku ‘i ai ha ngaahi fokotu‘u fakakaukau ai ki ho‘o tokangaekina koé pea mo ho fāmilí i he lolotonga ‘o e to‘umahaki fakamāmani-lahi ‘o e COVID-19.

www.allright.org.nz(external link)

Sparklers

Ko e Sparklers at Home ko ha nāunau ia ‘i he ‘initanetí ma‘á e mātu‘á, ‘oku fonu ‘i he ngaahi me‘a ke fai ‘e tokoni ki he tu‘unga lelei ‘a e mo‘ui ‘a e fānauako lautohí mo e ‘initamitietí. www.sparklers.org.nz(external link)

Mentemia

Ko e Mentemia ko ha polokalama fakakomipiuta ia ke muimui‘i‘aki, leva‘i mo fakalelei‘i ai ‘a e tu‘unga mo‘ui lelei ‘a ho ‘atamaí ‘aki ha‘o fokotu‘u ha ngaahi taumu‘a faka‘aho pea muimui‘i ai ‘a e ngaahi fakalakalaka kuó ke a‘usiá. www.mentemia.com(external link)

Melon

Ko e Melon ‘okú ne ‘oatu ha ngaahi nāunau mo ha ngaahi me‘angāue ke ke ‘ilo‘i ai ‘iate koe pē, mo tokoni atu ke ke leva‘i ai ‘a e tu‘unga lelei ‘a ho‘o mo‘ui fakaelotó. ‘Oku nau toe tokonia foki ‘a e to‘utupú, ‘aki ha ngaahi vitiō, fokotu‘u fakakaukau, pepa ngāue, ngaahi tā valivali ‘e lava ke vahevahe atu ‘i he mītia fakasōsialé pea mo ha ki‘i ako taimi nounou ki hono leva‘i ‘o e lotomo‘uá. www.melonhealth.com(external link)

Just a thought

Ko e Staying on Track ko ha polokalama ako tokoni ia ‘i he ‘initanetí ‘okú ne ako‘i atu ‘a e ngaahi taukei mo e founga ki hono leva‘i ‘o e loto hoha‘á, ongo‘i mafasiá pea mo tauhi ‘a e tu‘unga mo‘ui lelei ‘a‘au mo ho fāmilí ‘i he halanga totonú. www.justathought.co.nz/covid19(external link)

‘Oku ‘i ai ‘a e fakamatala lahi ange mo e ngaahi nāunau ‘i he uepisaiti ‘a e Potungāue Mo‘uí ke poupou atu ki he tu‘unga lelei ‘a ho‘o mo‘ui faka‘atamaí, pehē foki ki ha fakamatala kau ki he ngaahi kautaha te nau lava ‘o tokoni kapau te ke fiema‘u ha tokoni fakalahi. www.health.govt.nz/covid-19-mental-wellbeing(external link)

Tokoni ke ongo‘i malu mo hao meí ha tā mo ha fakamamahi

‘Oku mātu‘aki mamafa ki Nu‘u Sila ‘a e tā mo e fakamamahi ‘i he fāmilí (family violence) mo e ngaahi hia fakamālohia tohotohó (sexual violence). ‘Oku ‘ikai ke totonu ke ongo‘i ilifia ha taha pe ke fakalavea‘i ia ‘e ha ni‘ihi kehe. ‘Oku ‘atā atu ha tokoni ma‘á e kakai lalahi mo e fānau kotoa pē.

New Zealand Police

Telefoni ki he 111

Kapau ‘oku ‘amanaki ke hoko atu ha fakatamaki kiate koe ‘i he taimi pē ko iá, telefoni ki he kau Polisí ‘i he 111. Kapau ‘oku ‘ikai lava ke ke lea, fakafanongo ki he fili ke ke taila ‘a e fika 55 – ‘e fakahoko hangatonu ai koe ki he kau Polisí.

Family violence it's not OK

Laine tokoni It‘s not OK ki he tā mo e fakamamahi ‘i he fāmilí

Ko e laine ma‘u‘anga fakamatala 0800 456 450ki he tā mo e fakamamahi ‘i he fāmilí ‘okú ne ‘oatu ai ha ngaahi fakamatala pea ‘oku ‘atā atu ia ‘i he ‘aho ‘e fitu ‘o e uiké, meí he taimi 9 pongipongi ki he 11 po‘uli.

Safe to talk

Malu mo hao ke talanoa

Ko ha laine tokoni ‘eni ki ha fakamālohia tohotoho (sexual harm) ‘oku lava ke ma‘u atu ia ‘i he telefoní pea mo e ‘initanetí. Telefoni ki he 0800 044 334

Tokoni ki he tūkunga lelei ‘a e mo‘uí

‘Oku ‘i ai ‘a e tokoni ‘oku ‘atā atu kapau ‘okú ke fiema‘u ha ngaahi fakamatala mātu‘aki fu‘u fiema‘u pe ko ha ngaahi sēvesi tokoni, kau ai ‘a e tohi kole atu ki ha tokoni fakapa‘anga (pea mo ha ngaahi tokoni te ke ala fiema‘u).

‘E lava ke tokoni ‘a e Potungāue ki he Ngaahi Fakalakalaka Fakasōsialé (Ministry of Social Development) ‘i ha ngaahi founga mo ha ngaahi tūkunga lahi mo kehekehe. Te ke lava foki ‘o kole atu ki he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ke nau fakafehokotaki atu koe. Ko ha fakakaukau lelei ia ke ke tomu‘a fakakaukau atu ki ho‘o ngaahi filí ‘i he kamata ‘a ho‘o nofó koe‘uhí ke ‘atā atu ha tokoni kapau te ke fiema‘u ia ‘i he taimi te ke mavahe atu ai meí he feitu‘u tauhi‘angá.

Work and Income

Ma‘u ngāué

Kapau ‘okú ke fiema‘u ha‘o ngāue ‘i he taimi te ke mavahe atu ai meí he feitu‘u tauhi‘angá, ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi me‘angāue ‘i he ‘initanetí ‘okú ne

fakafehokotaki ‘a e ngaahi ngāue‘angá mo e kakai ‘oku nau kumi ngāué.

‘I he taimi te ke ma‘u ai ha ngāue ‘okú ke tokanga ki ai, ‘oku ‘i ai ha tokoni ke ke tohi kole pe talanoa ai mo e ngāue‘angá. ‘Oku ‘i ai foki mo e tokoni ‘oku ‘atā atu ki he ako mo e taukei ngāué, ho‘o CV, tohi kolé pe ki hono fakafonu ‘o e ngaahi tohi kole ngāué.

Ki ha fakamatala lahi ange, vakai ki he:

www.jobs.govt.nz(external link) pe www.workandincome.govt.nz/work(external link)

Nofo‘angá

Ko e tokotaha kotoa pē ‘oku taau ke ne ma‘u ha feitu‘u malu mo fakatupu mo‘ui lelei ke ne nofo ai.

Kapau ‘oku ‘ikai ha feitu‘u ke ke ‘alu ki ai ‘i he taimi te ke mavahe atu ai meí he nofo fakamavahe‘í, ‘e ala ‘i ai ha tokoni ‘e ‘atā ke tokoni atu ki hono kumi ‘o ha feitu‘u ke ke nofo ai. Fetu‘utaki ki he Ministry of Social Development ‘i he riqc@msd.govt.nz

Ki ha toe fakamatala kehe ange, kātaki ‘o vakai ki he: Work and Income website(external link).

Ministry of Social Development

Tokoni fakapa‘angá

Kapau ‘oku ‘ikai ‘i ai ha‘o ngāue pe ‘oku ‘ikai ke ke lava ‘o ngāue ‘i he kaha‘u vave maí, ‘e ala malava ke ke ma‘u atu ha penefiti pe ko ha fa‘ahinga tokoni fakapa‘anga.

Ki ha fakamatala fekau‘aki mo e tokoni fakapa‘anga te ke ala ma‘u atú, vakai ki he check.msd.govt.nz(external link)

Ngaahi fakamole ki he fefononga‘akí

‘E ala ‘i ai ha tokoni ‘e ‘atā atu kapau ‘okú ke fiema‘u ha tokoni ki ho‘o ngaahi fakamole ki he fefononga‘akí ke ke a‘u ai ki ‘api. ‘Oku ‘ikai fiema‘u ia ke ke lolotonga ma‘u atu ha penefiti. Fetu‘utaki mai kiate kimautolu ‘i he riqc@msd.govt.nz

Si‘i hifo ‘i he ta‘u 18

Kapau ‘okú ke si‘i hifo ‘i he ta‘u 18, te mau tokoni atu kiate koe mo ho fāmilí/mātu‘á/tauhí ke fakafiemālie mo malu mo hao ‘a ho‘o nofó. ‘E ala ‘i ai ha ngaahi tokoni makehe, ‘o hangē ko hono fakafaingamālie‘i ‘o e ngāue fakaakó.

Te ke lava ‘o ma‘u atu ‘a e Home Learning TV ‘i he tvnz.co.nz on-demand(external link). ‘Oku laka hake ‘i he 300 ‘a e ngaahi polokalama ‘oku ‘i ai ‘a e ngaahi lēsoni kuo fo‘u ma‘á e kau akoteu mo e ngaahi ta‘u motu‘a

kotoa pē ‘i he ngaahi ta‘u fakaakó. ‘Oku ‘i ai foki mo ha ngaahi nāunau kehekehe ki he akó mo e tu‘unga lelei ‘a e mo‘uí ‘i he learningfromhome.govt.nz ke tokonia koe mo ho fāmilí lolotonga ‘o ho‘omou nofo fakamavahe‘í.

Te ke toe lava foki ‘o tohi kole ke ‘i ai ha mātu‘a pe tauhi ke ‘alu atu ke mo nofo ‘i he nofo fakamavahe‘í ‘o fakafou ‘i he founga ngāue ki he faka‘atā makehé. ‘Oku ma‘u atu ‘i he peesi 20 ‘o e nāunaú ni ‘a e fakamatala fekau‘aki mo e ngaahi faka‘atā makehé.

Ngaahi totongi ki he nofo fakamvahe‘i ‘oku pule‘í

‘Oku ma‘u fakafoki mai ‘e he Pule‘angá ha konga ‘o e ngaahi fakamole ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ke kaungā-fua ai ‘a e fatongia fakapa‘angá ‘i ha founga ‘oku potupotu-tatau ai ‘a e ngaahi lelei ‘oku ma‘ú, ‘o tatau ai pē ki he kakai ‘o Nu‘u Silá ‘i he ‘i ai ‘o ha fa‘unga ngāue mālohi, pea mo kinautolu ko ia ‘oku nau mavahe atu mo tū‘uta mai ki he fonuá.

Na‘e kamata ‘a e ‘eke totongi ko ‘ení ‘i he taimi 12.01 pongipongi ‘o e ‘aho 11 ‘o ‘Aokosi 2020.

‘E fiha ‘a e totongi?

‘E $3,100 ki he fuofua tokotaha pe ko e tokotaha nofo tokotaha ‘i he lokí (‘o tatau ai pē pe ko ha tokotaha lahi pe tama kei ta‘u si‘i ‘eni) mo e $950 ki he tokotaha lahi takitaha ‘oku tānaki atu ki ai pea $475 ki he ki‘i leka takitaha ‘e tānaki atu ki ai (kau ki ai ‘a e fānau ta‘u 3-17) ‘a ia ‘oku nau nofo ‘i he loki ko iá, ‘osi fakakau kotoa ki ai ‘a e GST.

‘Oku ‘ikai totongi ‘a e fānau ia ‘oku nau si‘i hifo ‘i he ta‘u 3 kapau ‘oku nau nofo ‘i ha loki fakataha mo ha tokotaha kehe.

Kapau ko koe ‘oku ‘eke ki ai ‘a e totongí, ‘e ‘eke atu ‘a e totongí ki he loki takitaha. Kātaki ‘o vakai ki he www.miq.govt.nz/charges ki ha fakamatala fakaikiiki ange.

Ko hai ‘oku ‘eke ki ai ‘a e totongi?

  • Ko e kakai Nu‘u Sila ‘oku nau ‘a‘ahi mai ki Nu‘u Sila ‘o si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 90, tukukehe kapau ‘oku nau ‘atā atu ki ha faka‘atā ke tohi kole ke to‘o ‘osi pe ha konga ‘o e totongí pe ko ha faka‘atā makehe mei ha‘anau totongi. Ko e kakai Nu‘u Silá ‘oku fakamatala‘i kinautolu ko ha kau tangata‘ifonua Nu‘u Sila (kau ai ‘a kinautolu ‘i he ‘Otu Motu Kukí, Niuē mo Tokelau) pea mo kinautolu ‘oku nau ma‘u ha fa‘ahinga visa nofofonua ‘a ia ‘oku nau nofo angamaheni ‘i Nu‘u Sila, pea mo ha kau tangata‘ifonua mo e kau nofofonua ‘Aositelēlia ka ‘oku nau nofo angamaheni ‘i Nu‘u Sila.
  • Ko e kakai Nu‘u Sila, hangē ko ia ‘oku fakamatala‘i atu ‘i ‘olungá, ‘a ia na‘a nau mavahe atu mei Nu‘u Sila ‘i he taimi, pe hili ‘a e taimi 12.01 pongipongi ‘o e ‘aho 11 ‘Aokosi 2020.
  • Ko e kau ma‘u visa fakataimi, tukukehe kapau na‘a nau nofo angamaheni ‘i Nu‘u Sila ‘i he‘ene a‘u ki he ‘aho 19 Mā‘asi 2020 pea nau mavahe mei Nu‘u Sila ‘i he ‘aho, pe kimu‘a ‘i he ‘aho 19 Mā‘asi 2020.
  • Ko e tokotaha kotoa pē ‘oku hū mai ‘i ha faka‘atā makehe ‘i he kau‘āfonuá (border exception) ko ha tokotaha ngāue ia ‘oku mātu‘aki fu‘u fiema‘u pe ko ha tokotaha ngāue ‘oku mātu‘aki fu‘u fiema‘u ki he tauhi ki he mo‘ui leleí, kuo pau ke nau totongi. Kapau ‘oku ‘ikai ke ke fakapapau‘i pe ko hai te ne totongi ‘a e mo‘uá, kātaki ‘o fetu‘utaki ki ho‘o ngāue‘angá.

Kapau ‘oku ‘eke atu ha totongi, ‘oku fiema‘u ke ke tukuhifo pea fakafonu ‘a e foomu faka‘ilekitulōnika ko e Fee and Waiver Form ( Foomu ki he Totongí mo e Kole Ngofua ke Faka‘atā meí he Totongí) ‘i he www.miq. govt.nz/charges. Hili pē ‘a ho‘o fakahoko ‘ení kātaki ‘o ‘īmeili atu ia ki he fees@miq.govt.nz

Ko e hā ‘a e ngaahi faka‘atā makehe mo e ngaahi ngofua ke faka‘atā meí he totongi?

Ko ha faka‘atā makehe ‘oku ‘oatu ia ma‘á e kakai ‘oku ‘ikai ke fiema‘u atu ke nau totongi ‘a ‘enau nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í mo e nofo fakakolonitiní.

Ko ha ngofua ke faka‘atā meí he totongí ‘oku ‘oatu ia ki ha kakai ‘oku totonu ke nau totongi ‘a ‘enau nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í mo e nofo fakakolonitiní, ka ‘e lava ke nau tohi kole ke to‘o atu ha konga pe kotoa ‘o e ngaahi totongi ‘oku ‘eké.

Ko hai ‘oku faka‘atā makehe meí he totongi?

  • Ko e kakai Nu‘u Sila te nau nofo ‘i Nu‘u Sila ‘o lōloa ange ‘i he ‘aho ‘e 90, kaekehe pē na‘e ‘ikai ke nau mavahe atu mei Nu‘u Sila ‘i he, pe hili ‘a e taimi, 12.01 hengihengi ‘o e ‘aho 11 ‘Aokosi 2020
  • Ngaahi hoa, fānau mo ha kau tauhi fakalao ‘a ia ‘oku nau nofo fakamavahe‘i pe folau fakataha mo ha tokotaha ‘oku faka‘atā makehe mei ha‘á ne totongi (tukukehe kapau ‘oku nau tū‘uta mai ‘i he malumalu ‘o ha faka‘atā makehe ‘i he kau‘āfonuá ko ha kau ngāue mātu‘aki fu‘u fiema‘u kinautolu)
  • Ko ha tokotaha ‘i Nu‘u Sila ‘okú ne ‘alu atu ki ha feitu‘u tauhi‘anga nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘i, ke ne tauhi ha tokotaha kuo faka‘atā makehe mei ha‘á ne totongi
  • Kau kumi hūfanga, kau ki ai ‘a e kau kole hūfanga (claimants), kau kumi malu‘i (protected persons) mo e kau tohi kole hūfanga ‘i he malumalu ‘o e fa‘ahinga ngofua hūfanga makehe ma‘a kinautolu kuo nau mo‘ua ‘i ha tā fakamamahi ‘i ‘api, ‘i he‘enau fuofua tū‘uta mai ki Nu‘u Silá
  • Ko ha tokotaha pē ‘oku tū‘uta mai ki Nu‘u Sila hili hano fakafolau fakafaito‘o vakapuna mai ia pe na‘e fakahaofi ia mei tahi
  • Kau mahaki ‘oku nau folau mai ko ha konga ‘o e High Cost Treatment Pool (Kau Fiemau Faito‘o Totongi Mamafa) ‘a e Ministry of Health (Potungāue Mo‘uí) pe New Zealand Medical Treatment Scheme (Polokalama Faito‘o Fakafalemahaki ‘a Nu‘u Sila) ‘a e Ministry of Foreign Affairs and Trade (Potungāue ki Mulí mo e Fefakatau‘akí)
  • Kau tangata‘ifonua Nu‘u Sila ‘oku nau nofo angamaheni ‘i he ‘Otu Motu Kukí, Niuē pe Tokelau ‘oku nau folau mai ki Nu‘u Sila ki hanau faito‘o fakafalemahaki
  • Kau tangata‘ifonua Nu‘u Sila ‘oku nau nofo angamaheni ‘i he ‘Otu Motu Kukí, Niuē pe Tokelau, ‘oku nau folau mai meí ha fonua hono tolu ‘o fou mai ‘i Nu‘u Sila (‘o nofo ai ‘i ha ngaahi ‘aho si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 90) koe‘uhí ke nau foki ai ki he ‘Otu Motu Kukí, Niuē pe ko Tokelau (‘o nofo ai ‘i he ‘aho ‘e 90 pe lōloa ange)
  • Kakai kuo fakafoki fakapule‘anga mai ki Nu‘u Sila mei ‘Aositelēlia mo e kakai ‘oku fakamatala‘i ko e kau “returning offenders” (kau faihia kuo nau foki mai) ‘i he malumalu ‘o e Returning Offenders (Management and Information) Act 2015 (Lao ki he Kau Faihia kuo nau Foki Maí (Pule‘í mo e Fakamatalá) 2015) pea mo ha kau tangata‘ifonua Nu‘u Sila kuo fakafoki fakapule‘anga mai mei ‘Aositelēlia
  • Kau ngāue fakatipilomētika mo fakakonisela, kau ki ai honau ngaahi fāmilí, pea mo e kau fakafofonga fakapule‘anga ‘o ha ngaahi fonua muli.

Kapau ‘okú ke pehē ‘okú ke kau atu ki he ngaahi faka‘atā makehe meí he ngaahi totongí, kātaki ‘o fakafonu ‘a e Fee and Waiver Form (Foomu ki he Totongí mo e Kole Ngofua ke Faka‘atā meí he Ngaahi Totongí) ‘i he www.miq.govt.nz/charges ‘o fakamatala‘i ai ‘a e ‘uhinga ‘okú ke pehē ‘okú ke ‘atā ai mei aí. Hili pē ‘a ho‘o fakahoko ‘ení kātaki ‘o ‘īmeili atu ia ki he fees@miq.govt.nz.

Ko hai ‘e lava ‘o tohi kole ki ha ngofua ke faka‘atā meí he ngaahi totongi?

‘Oku lava ha taha pē ‘okú ne ‘i he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘o tohi kole ki ha ngofua ke faka‘atā meí he ngaahi totongí. Ko e tohi kole takitaha ‘oku fakakaukau‘i tahataha pē ia.

Ko e ngaahi ngofua ke faka‘atā meí he ngaahi totongí ‘e ‘atā atu ia ‘i he ngaahi taimi ‘o ha faingata‘a‘ia fakapa‘anga ‘oku ‘ikai tu‘unga fakapotopoto pea mo ha ngaahi makatu‘unga makehe ‘o kau ki ai:

  • Ha tokotaha Nu‘u Sila ‘oku hū ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í koe‘uhí he na‘á ne folau atu mei Nu‘u Sila ke fakafe‘ao ki ha tokotaha ‘oku foki mai ki Nu‘u Sila ‘a ia ‘oku ‘i ai hano faingata‘a‘ia fakasino (disabled) pe ‘oku ‘ikai lava ‘o folau tokotaha
  • Ha tokotaha ‘oku fiema‘u ke folau mai pe folau atu mei Nu‘u Sila ke fai hano faito‘o
  • Ha ngaahi ‘uhinga kehe makatu‘unga ‘i he kaungā ongo‘i (compassionate grounds), kau ki ai ha tokotaha ‘oku folau mai ke vakai ha tokotaha ‘oku puke lahi pe ko hano kāinga ‘oku ofi pekia pe ki ha ‘apisia (‘o tatau pē ‘i Nu‘u Sila pe ‘i muli)

Ki ha fakamatala lahi ange fekau‘aki mo kinautolu ‘oku lava ke nau tohi kole ke to‘o atu ha konga pe kotoa ‘o e ngaahi totongí pea mo e ngaahi me‘a fakapepa ‘oku fiema‘u ke poupou ki aí, kātaki ‘o vakai ki he www.miq.govt.nz/charges.

Founga ‘o e tohi kole ki ha ngofua ke faka‘atā meí he ngaahi totongí

Ke tohi kole ki ha ngofua ke faka‘atā meí he ngaahi totongí, ‘oku fiema‘u ke ke tukuhifo pea fakafonu ‘a e foomu faka‘ilekitulōnika ko e Fee and Waiver Form meí he www.miq.govt.nz/charges. Hili pē ‘a ho‘o fakahoko ‘ení, kātaki ‘o ‘īmeili atu ia ki he fees@miq.govt.nz. Kātaki ‘o fakapapau‘i ‘okú ke fakapipiki atu ‘a e ngaahi pepa poupou ‘oku fiema‘ú ke poupou ki ho‘o tohi kolé.

Ko hono fakahoko ‘o ho‘o ngaahi totongí

Ko e kakai ko ia ‘oku fiema‘u ke nau totongi ‘enau nofo fakamavahe‘i ‘oku puleí te nau ma‘u atu ha tohi mo‘ua ‘i he faka‘osinga ‘o ‘enau nofo ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í pea ‘e angamaheni‘aki hano tuku atu ‘o ha ‘aho ‘e 90 ke nau totongi ai. ‘E fakamatala‘i atu ‘i he tohi mo‘uá ‘a e founga ke fai‘aki ai ‘a e totongí. ‘E ‘ikai fiema‘u atu ‘a e kakaí ia ke nau totongi ‘eni ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í.

Ki ha ngaahi fehu‘i lahi ange fekau‘aki mo e ngaahi totongi ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í

Kātaki ‘o vakai‘i ‘a e www.miq.govt.nz/charges

Mavahe atu meí ha feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘í hili ‘a e ‘aho ‘e 14

‘Oku fiema‘u atu ke ke nofo ‘i he feitu‘u fai‘anga tauhí ‘o ‘ikai toe si‘i ange ‘i he ‘aho ‘e 14.

Fokotu‘u ha‘o palani ki ho‘o fefononga‘akí

‘Oku mahu‘inga ke ke fakamahino‘i ‘a e feitu‘u te ke ‘alu ki ai ‘i he taimi ‘e kakato ai ‘a ho‘o nofo ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í.

‘E ‘eke atu ‘e he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ‘a ho‘o ngaahi palani ki he fefononga‘akí kimu‘a peá ke toki mavahé.

  • Fakamahino ‘a e feitu‘u te ke ‘alu hoko ki aí pea mo e founga te ke ngāue‘aki ki ho‘o ‘alu ki aí.
    • ‘E tokoni mai ‘eni ke mau mahino‘i ai ‘a e taimi te ke mavahe aí, koe‘uhí ke mau fokotu‘utu‘u ai ‘a ho‘o mavahé pea mo toe lelei ange ‘a ‘emau tokoni atu ‘i he lolotonga ‘o ho‘o mavahé.
  • ‘Oku ‘atā atu ha me‘alele ki he mala‘evakapuná
    • Te mau ‘oatu fakafoki koe ki he mala‘evakapuna na‘á ke tau mai ki aí, kapau ko ho lotó ia, tukukehe ange kapau te ke fakahā mai ha me‘a kehe mei ai.
  • ‘E fiema‘u ke ke fokotu‘utu‘u ‘a ho‘o founga fefononga‘aki pē ‘a‘au meí he feitu‘ú ni ki ho nofo‘anga hono hokó
    • Kapau ‘oku ‘ikai lava ke ke fokotu‘utu‘u pē ‘e koe ‘a ho‘o fefononga‘akí, kātaki ‘o fetu‘utaki ki he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ki ha fale‘i.
  • Talanoa mo kimautolu kapau ‘oku ‘ikai ke ke fakapapau‘i ‘a e feitu‘u ‘okú ke ‘alu atu ki aí
    • Kapau ‘oku ‘ikai ‘i ai ha feitu‘u fe‘unga ke ke ‘alu atu ki ai, kātaki ‘o talanoa mo e kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ‘a ia te nau ala lava ‘o tokoni atu pe fakafehokotaki atu koe ki he ngaahi va‘a ngāue ‘a e Pule‘angá ‘e lava ‘o tokoní.

Kātaki ‘o fakahā atu ki he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá kapau ‘e hoko ha liliu ki ho‘o palani ki ho nofo‘angá pe fefononga‘akí ‘i ha fa‘ahinga taimi pē, ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofó. Vakai ki he Pepa Fakalahi 2 ki ha fakamatala lahi ange.

Mavahe atu meí he tauhi‘angá

‘I he meimei taimi kotoa pē, ‘e fiema‘u ha sivi COVID-19 ia ‘oku hā ai ‘oku ‘ikai ke ke ma‘u (negative) ‘a e mahakí pea mo ha fakapapau meí ha tokotaha ngāue ki he mo‘ui leleí ‘oku si‘isi‘i ‘a e ngalingali ke ke ma‘u pe fakamafola atu ‘a e COVID-19 kimu‘a ‘i ha‘o toki mavahe atu meí he feitu‘u tauhi‘angá.

‘E lava ke fiema‘u atu koe ke ke nofo ‘i ha ‘aho fakakātoa ‘e 28 kapau te ke fakafisinga‘i hano fakahoko hao sivi COVID-19 pe ‘oku pehē ‘e ha tokotaha ngāue ki he mo‘ui leleí ‘oku tu‘unga mā‘olunga ‘a e ngalingali ‘okú ke ma‘u ‘a e mahakí.

Ko e si‘isi‘i ko ia ‘o e ngalingali ke ke ma‘u pe fakamafola atu ‘a e COVID-19 ‘e kau ai ‘a hono fakapapau‘i kuó ke:

  • ‘Osi ‘i he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 14
  • ‘Ikai hā mai ha ngaahi faka‘ilonga faitatau mo e COVID-19, ‘a ia ‘oku kau ki ai ‘a e mamahi ‘a e mongá, tale, faingata‘a‘ia ‘a e mānavá/nounou ‘a e mānavá
  • ‘Ikai a‘u ho fua māfaná ki he tikilī selisiasi ‘e 38 pe mā‘olunga ange ai
  • ‘I he meimei taimi kotoa pē, kuo sivi koe ‘o ‘ilo ‘oku ‘ikai ke ke ma‘u (negative) ‘a e COVID-19

Kuo pau ke ke fakakakato ‘a e ngaahi makatu‘unga ko ‘ení ka ke toki mavahe meí he feitu‘u tauhi‘angá pea mo ma‘u atu ha tohi ‘o fakapapau‘i ai kuó ke ‘osi fakakakato ‘a e nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í. ‘E fiema‘u atu foki ke ke fakafonu ‘a e Foomu ki he Mavahe meí he Nofo Fakamavahe‘i ‘oku Pule‘í (Managed Isolation Exit Form). ‘E tokoni atu ha neesi ki heni pea te ne fakamo‘oni foki ki ai.

Te ke fononga atu leva ki he feitu‘u hoko ‘okú ke hu‘u atu ki aí ‘o hangē ko ia ‘oku hā ‘i ho‘o palani fefononga‘akí.

Kātaki kae hokohoko atu ai pē ‘a ho‘o fakatokanga‘i ‘a e ngaahi tu‘unga fakatokanga ‘a Nu‘u Sila ki he COVID-19 pea muimui ki ha ngaahi fiema‘u kau ki he fefakamama‘o‘akí, haisini ki he nimá pea mo hono ngāue‘aki ‘o e PPE, hili ‘a ho‘o mavahe meí he feitu‘u tauhi‘angá.

‘E lava ke ma‘u atu ha fakamatala lahi ange fekau‘aki mo e ngaahi tu‘unga fakatokangá ‘i heni: www.covid19.govt.nz/alert-system(external link)

Ongo‘i puke hili ha‘o mavahe atu

Kapau ‘e ‘i ai ha‘o ngaahi fehu‘i ke toe ‘eke pe ko ha ngaahi faka‘eke‘eke fekau‘aki mo ho‘o mo‘ui leleí pe kapau kuo kamata hā mai ha ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19, kātaki ‘o telefoni ki he Healthline ‘i he 0800 358 5453 pe ko ho‘o GP.

Ki ha ngaahi me‘a fakavavevave, telefoni ki he 111.

Fakamanatu vave

Ko e ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19 ko e:

  • Tale
  • Mamahi ‘a e mongá
  • Hafu ‘a e vaí he ihú
  • Mole atu ‘a e lava ke nāmu‘i ha me‘a
  • Nounou ‘a e mānavá
  • Mofi

Kapau ‘okú ke ongo‘i ‘oku ‘ikai ke ke lava ‘o matu‘uaki eni, ‘oku mahu‘inga ke ke talanoa mo ha tokotaha ngāue fakapolofesinale ki he mo‘ui leleí. Kapau ‘okú ke fiema‘u ha fakamatala lahi ange, vakai ki he www.health.govt.nz/covid-19(external link).

Ngaahi faka‘atā makehe meí he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í

‘Oku ‘i ai ‘a e fa‘unga faka‘atā makehe mālohi mo fefeka ‘a e Pule‘anga Nu‘u Silá ke malu‘i ai ‘a Nu‘u Sila meí he COVID-19. Ko hotau fatongiá ke tauhi ke ‘oua ‘e hū ‘a e COVID ki hotau ngaahi komiunitií, pea ‘oku ‘ikai totonu ke tau fakangofua ha fa‘ahinga me‘a ‘e ala fakatu‘utāmaki ta‘efakapotopoto ki he mou‘i leleí.

Ko e ngofua ko ia ke mavahe atu meí he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘oku toki tuku atu pē ia ‘i he ngaahi tūkunga mātu‘aki fakangatangata ki ha ngaahi ‘uhinga mahulu hake pea ‘i he taimi ‘e fakafuofua‘i ai ‘oku ‘i he tu‘unga mā‘ulalo ha ala hoko ‘a ha fakatamaki ki he mo‘ui ‘a e kakaí pea ‘e lava pē ‘o mapule‘i ‘eni. ‘I hono fakalūkufuá, ‘oku fiema‘u ha sivi COVID-19 ‘e hā ai ‘oku ‘ikai ma‘u (negative) ‘a e mahakí, ‘i he ‘aho hono 3 mo e ‘aho hono 12, pea mo ha sivi mo‘ui lelei kakato kae toki fakakaukau‘i ha tohi kole ki ha faka‘atā makehe. ‘E ala faingata‘a ange ke ma‘u atu ha faka‘atā makehe kapau te ke folau mai, pe na‘á ke toki ‘i ha fonua, ‘oku kei mā‘olunga ai ‘a e tu‘unga fakatu‘utāmaki ‘a e COVID-19.

‘Oku lolotonga ‘i ai ‘a e fa‘ahinga founga tohi kole ‘e fā ‘oku ‘atā atu ‘o fou ‘i he founga tohi kole ‘i he ‘initanetí: Transit Passenger (Pāsese Fou Fakataimi Mai); Medical Exemption (Faka‘atā Makehe ki ha Faito‘o); Joining Someone in Managed Isolation (Hū Atu ‘o Kaungā Nofo mo ha Taha ‘i he Nofo Fakamavahe‘i ‘oku Pule‘í); pea mo e Exceptional Circumstances (Makatu‘unga ‘oku Mahulu Hake). ‘Oku fakakaukau‘i tahataha pē ‘a e ngaahi tohi kolé pea ko e makatu‘unga ke fakakakato kae toki talí ‘oku mā‘olunga ‘aupito ia.

Ki ha fakamatala lahi ange fekau‘aki mo e founga ki he faka‘atā makehé, kātaki ‘o vakai ki he www.miq.govt.nz/exemptions.

Kapau ‘oku ‘oatu ha faka‘atā makehe kiate koe ke ke mavahe atu meí he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í, ‘e kei fiema‘u pē ia ke ke fakakakato ha nofo fakamavahe‘i ‘oku ‘ikai toe si‘i ange ‘i he ‘aho ‘e 14 meí he taimi na‘á ke tū‘uta mai ai ki Nu‘u Silá.

‘E ‘ikai malava ke fakahoko ha faka‘atā makehe ia kapau ‘e kamata hā mai hao ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19 lolotonga ‘a ho‘o nofo ‘i he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í pea kuo fakahiki atu ai koe ki ha hōtele nofo‘anga fakakolonitini.

Pepa Fakalahi 1: Fakamatala ki he sivi COVID-19

‘Oku mahu‘inga ke ke lau pe fakamatala‘i atu kiate koe ‘a e sivi COVID-19 ‘i laló. Talanoa mo e kau ngāue fakapolofesinale ki he mo‘ui leleí ‘i he feitu‘u tauhi‘angá kapau ‘oku ‘i ai ha‘o ngaahi hoha‘a.

Ko e hā ‘a e me‘a ‘e hoko ‘i he taimi ‘e sivi ai au ki he COVID-19?

  • ‘E kole atu ke ke fakafonu ha foomu pe tali ha ngaahi fehu‘i kau ai ‘a ho ngaahi fakaikiiki ki he fetu‘utakí.
  • ‘E fakahoko hano to‘o ‘o ha me‘i huhu‘a‘i fāvai meí he konga ki mui ‘o ho ihú ‘aki ha me‘asivi vavae; ‘e lava ke ongo‘i mamahi ‘eni ka ‘oku ‘ilo‘i ‘oku ‘ikai kaunga kovi ‘eni ia. ‘Oku si‘i hifo ‘i ha miniti ‘a hono to‘o ko ia ‘o e me‘i huhu‘a‘i fāvaí.
  • ‘Oku totonu ke ke fakahā atu ki he tokotaha ‘okú ne to‘o ‘a e me‘i huhu‘á kapau ‘oku ‘i ai hao tūkunga fakasino ‘okú ne holoki hifo ai ‘a e tu‘unga mālohi ‘o ho kilí, uesia ‘a e lava ke fatu ‘a ho totó, pe kapau ‘okú ke lolotonga ma‘u ha faito‘o ke vai ai ho totó (blood thinning medication). Kapau ‘okú ke ma‘u ha taha ‘o e ngaahi tūkungá ni, te nau ala pehē ke ‘oua ‘e hoko atu ‘a ‘enau fakahoko ‘a e siví he ko e me‘a mahu‘inga taha ke fai ki ai ‘a e tokangá ko ho‘o mo‘ui leleí.
  • ‘E malava ke laui ‘aho pea toki fakafoki mai ‘a e ngaahi ola ‘o ho siví.
  • ‘Oku ‘ikai ha totongi ia ki he siví.
  • ‘E hokohoko atu ai pē ‘a ho‘o muimui ki he ngaahi fiema‘u angamaheni ki he nofo fakamavahe‘í lolotonga ‘a ho‘o talitali ki he ola ‘o ho siví.

Ko e hā ‘a e me‘a ‘e hoko kapau ‘e hā mai ‘oku ‘ikai (negative) ke u ma‘u ‘a e mahaki?

  • Kapau ‘e hā mai meí he ola ‘o ho siví ‘oku ‘ikai (negative) ke ke ma‘u ‘a e mahakí, ‘e fakahā atu ‘eni ‘i ha fekau ‘i he telefoní pe ko ha telefoni atu, pe ‘e he timi ‘a e kau neesi ‘i he feitu‘u tauhi‘angá.
  • Kapau ko e siví na‘e fakahoko ‘i he ‘aho hono 3, ‘e fiema‘u ia ke kei hokohoko atu pē ‘a ho‘o nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ni.
  • Kapau ko e siví na‘e fakahoko ‘i he ‘aho hono 12, ‘e toe fai foki hao sivi mo‘ui lelei ke fakapapau‘i ‘oku tu‘unga mā‘ulalo ha‘o ala ma‘u pe fakamafola atu ‘a e COVID-19 pea lava ke ke mavahe atu meí he feitu‘u tauhi‘angá hili ‘a e kakato ‘a ho ‘aho ‘e 14.
  • Ko e ma‘u ko ia ha ola ‘oku hā ai ‘oku ‘ikai ke ke ma‘u ‘a e mahakí ‘e ‘uhinga ia na‘e ‘ikai ke ma‘u ‘a e COVID-19 ‘i he taimi na‘e fakahoko ai ho siví. ‘E kei ala hā mai ‘eni ia ‘amui ange ‘i he lolotonga ‘a ho‘o nofó ko ia ai ‘oku mahu‘inga ke ke kei hokohoko atu ‘a e tauhi ‘o e tō‘onga haisini leleí mo e ngaahi tu‘utu‘uni ngāue ki he nofo fakamavahe‘í ‘i he kotoa ‘o ho taimi nofo ‘i he feitu‘u fakamavahe‘i ‘oku pule‘í

Ko e hā ‘a e me‘a ‘e hoko kapau ‘e hā mai ‘oku ou ma‘u (positive) ‘a e mahaki?

  • Kapau kuo fakapapau‘i atu ‘i ho‘o olá ‘okú ke ma‘u ‘a e mahakí, ‘e fetu‘utaki hangatonu atu ha tokotaha kiate koe.
  • ‘E ala fakahiki atu koe ki ha feitu‘u tauhi‘anga pe feitu‘u kehe pea ‘e fiema‘u atu ke tauhi fakakolonitini koe. Ko ha fa‘ahinga kakai pe ngaahi mēmipa kehe ‘o e fāmilí na‘á ke feohi mo ia ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofó ‘e fiema‘u foki mo kinautolu ke nau hiki atu ke muimui‘i ofi kinautolu.
  • Te ke nofo ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakakolonitiní ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he ‘aho ‘e 10 hili ‘a e kamata ‘asi mai ‘a e ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19 pe meí he ‘aho ‘o ho siví (ko fē pē ‘ia kinaua ‘oku taimi lōloa angé) pea kuo pau ke ke ‘atā meí he ngaahi faka‘ilonga ‘o e COVID-19 ‘o ‘ikai toe si‘i hifo ‘i he houa ‘e 72 kimu‘a pea toki lava ke ke mavahe atu.
  • Ko e vaha‘a taimi nounou taha ‘o e fakakātoa ‘o ho‘o nofo ‘i ha feitu‘u tauhi‘anga ‘oku pule‘í ko e ‘aho ‘e 14.
  • ‘Oku mahu‘inga ke ke fakahā atu ki he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá fekau‘aki mo ha tokotaha ‘okú ke pehē na‘á ke feohi vā ofi mo ia. ‘E toe ‘eke atu foki ‘e he kau ngāue ki he mo‘ui lelei ‘a e kakaí pe ko hai na‘á ke feohi mo ia kimuí ni maí. Ko e kakai ko iá ‘e ala kole atu ke nau nofo fakakolonitini telia na‘a nau puke mo kinautolu. Ko e kakai kuó ke feohi mo iá ‘e fiema‘u ia ke nau nofo fakakolonitini ‘i he ‘aho ‘e 14 ‘o lau meí he ‘aho na‘á mo feohi fakamuimui taha aí.

‘E fēfē leva kapau te u kamata ongo‘i puke ‘i he lolotonga ‘o ‘eku ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘i?

Kapau ‘e kamata hā mai hao ngaahi faka‘ilonga ki he COVID-19 (tale, mamahi ‘a e mongá, hafu ‘a e vaí he ihú, mole ‘a e lava ‘o nāmu‘i ha me‘a, pe mofi) ‘i he lolotonga ‘o ho‘o nofo fakamavahe‘í pe ko ha‘o fa‘ahinga puke pē, kuo pau ke ke fakahā atu ‘eni ki he kau ngāue ki he mo‘ui leleí ‘i he feitu‘u tauhi‘angá. Kātaki ‘o fakahoko atu ‘eni ‘aki ha‘o telefoni atu meí ho lokí. Te nau vakai‘i ‘a e tu‘unga ‘okú ke ‘i aí pea mo talanoa mo koe ki he ngaahi me‘a ‘oku taau ke fakahokó.

Ko e hā ‘a e me‘a ‘e hoko ki he fakamatala ‘oku tānaki fekau‘aki mo au?

‘E toki vahevahe atu pē ho ngaahi fakamatala fakafo‘ituituí ki he ngaahi va‘a ngāue ko ia ‘oku nau ngāue fakahangatonu ki hono mapule‘i ‘o e COVID-19. Te mau toki ngāue‘aki pē mo fakahā atu ho ngaahi fakamatala fakafo‘ituituí kapau ‘oku fakangofua ia ‘e he‘etau lao ki he tauhi malu ‘o e fakamatalá.

Lolotonga ‘o e ngāue fakafonua atu ki he COVID-19 ‘e ngāue‘aki ‘a e fakamatalá ‘e he ngaahi va‘a ngāue ki he mo‘uí ‘i he ‘uhinga ki hono mapule‘i ‘o e to‘umahaki fakamāmani-lahi ko e COVID-19 pea ‘e ala pulusi ‘i ha founga fakapule‘anga ha ngaahi fika fakasitetisitika ‘e ‘ikai ‘ilo‘i koe ia mei ai. ‘Okú ke ma‘u ‘a e totonu ke ke sio mo fakatonutonu ‘a e ngaahi fakamatala ‘oku tauhi fekau‘aki mo koé.

Te u ma‘u mei fē ha fale‘i lahi ange?

Ki ha fale‘i ki he mo‘ui leleí, fetu‘utaki ki he kau ngāue ki he mo‘ui leleí ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ‘okú ke nofo aí. Te ke toe lava foki ‘o telefoni ta‘etotongi ki he Healthline ‘i he 0800 358 5453. Fakatokanga‘i, ‘e ‘IKAI ke lava ‘a e Healthline ia ‘o sio ki ho‘o ngaahi olá.

Ki ha ngaahi fakamatala fakalūkufua fekau‘aki mo e tūkunga ‘o e COVID-19 ‘i Nu‘u Silá, ‘e lava ke ke vakai ki he www.covid19.govt.nz(external link) pe ko e uepisaiti ‘a e Potungāue Mo‘uí ‘i he www.health.govt.nz(external link).

Pepa Fakalahi 2: Faka‘eke‘eke ki he Palani Fefononga‘akí

‘Oku fiema‘u atu ke ke nofo ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘í ‘i he tu‘unga mā‘ulalo taha ko e ‘aho ‘e 14.

‘E ‘eke atu felāve‘i mo ho‘o ngaahi palani ki he fefononga‘akí ‘i he taimi te ke mavahe atu ai meí he feitu‘u tauhi‘angá hili ‘a e ‘aho ‘e 14 ‘i he taimi Faka‘eke‘eke ki he Palani Fefononga‘akí. Ko e faka‘eke‘eké ni ‘e fakahoko ia ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ‘i loto ‘i he ‘aho ‘e 4 mei ho‘o tū‘uta ki aí pea ‘e fokotu‘utu‘u ia ‘e he kau ngāue ‘i he feitu‘u tauhi‘angá.

‘E fiema‘u ke ke tauhi ke ofi atu ‘a e ngaahi fakamatala ‘i laló ki ho‘o Faka‘eke‘eke ki he Palani Fefononga‘akí.

Kapau ‘oku ‘i ai hao ‘api pe nofo‘anga ke ke ‘alu atu ki ai hili ‘a e vaha‘a taimi ‘aho 14 ‘o ho‘o nofo fakamavahe‘í:

  • Tu‘asila nofo‘anga kakató
  • Ngaahi fakaikiiki ki he founga te ke fononga atu ai meí he feitu‘u tauhi‘angá ki ho ‘apí/ nofo‘angá. Fakatātā ki hení, te ke folau ‘i ha vakapuna fakalotofonua pe ‘e ha‘u ha mēmipa ‘o ho fāmilí ‘o ‘ave koe ki ‘api
  • Kapau ‘oku te‘eki ‘i ai ha‘o founga fefononga‘aki, fakahoko atu ki he timi ‘i he feitu‘u tauhi‘angá pe ko e hā ha tokoni te ke fiema‘u ke fakaa‘u ai koe ki ho ‘apí pe nofo‘angá
  • Ha fa‘ahinga fiema‘u ki ha fefononga‘aki ‘i he hala pule‘angá pe vakapuná ‘e fiema‘u ke mau ‘ilo ki ai.

Kapau ‘oku ‘ikai ‘i ai hao ‘api pe nofo‘anga ke ke ‘alu atu ki ai hili ‘a e vaha‘a taimi ‘o ho‘o nofo fakamavahe‘i ‘aho 14, ‘e fiema‘u ke ke fakamatala ki ho ngaahi tūkungá. ‘E tokoni mai ‘eni ke mau fakafehokotaki atu ai ha va‘a ngāue totonu ‘o hangē ko e kautaha falé pe tokoni ki he tu‘unga lelei ‘a e nofó (welfare) ke tokoni atu.

Pepa Fakalahi 3: Ngaahi totonu fakalaó

Ko e fakamatala ‘i laló ‘okú ne fokotu‘u atu ai ‘a ho‘o ngaahi totonu fakalaó ‘i he lolotonga ‘a ho‘o ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í.

‘Oku fiema‘u atu koe ‘e he laó ke ke nofo ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ni ‘o fakatatau mo e COVID-19 Public Health Response (Air Border) Order 2020 (Tu‘utu‘uni Fakalao ki he Ngāue ki he Mo‘ui Lelei ‘a e Kakaí ‘i he COVID-19 (Kau‘āfonua ki he Fefolau‘aki Vakapuná) 2020) (pe ko ha fa‘ahinga lao ‘e fetongi‘aki ia). ‘Oku fakahoko ‘eni ke malu‘i ‘a Nu‘u Sila meí he mafola atu ‘a e COVID-19.

‘Oku ‘atā atu ha tatau ‘o e tu‘utu‘uni fakalaó ‘i he: www.pco.govt.nz/covid-19-legislation(external link)

‘Oku ‘i ai ‘a ho‘o totonu ke ke talanoa mo fakahinohino ha‘o loea ‘okú ke totongi pē ‘e koe, ‘o ‘oua ‘e toe toloi. ‘Oku ‘i ai ‘a ho‘o totonu ke ke talanoa mo ho‘o loeá ‘i ha ‘ātakai ‘oku malu ai ‘a ho‘o fakamatalá.

Te ke lava ‘o fetu‘utaki telefoni ki ha loea te ke fili pea ‘okú ke ma‘u ‘a e totonu ke ke fetu‘utaki mo ha loea ‘okú ke fili pē ‘e koe. ‘Oku ‘i ai ‘a e telefoni ‘i ho lokí te ke lava ‘o ngāue‘aki ke fetu‘utaki atu ai ki ha loea.

‘Oku mau ‘i heni ke tokoni kapau ‘oku ‘i ai ha‘o ngaahi palopalema pe me‘a ‘okú ke hoha‘a ki ai.

‘Oku to‘o mamafa ‘e he Managed Isolation and Quarantine (MIQ) ‘a e ngaahi lāunga kotoa pē. ‘Oku mau tui ‘oku ma‘u ‘e he tokotaha kotoa pē ‘a e totonu ke fakahoko ha‘á ne lāunga pea mo e tokotaha kotoa pē ‘oku kaunga ki aí ke fakahoko atu ki ai ha ngāue anga fakamatāpule mo faka‘apa‘apa‘ia, pea ke ongona kakato ia pea ‘i ha founga ‘oku potupotu-tatau.

‘Oku mau tukupā ki hano solova ‘o e ngaahi lāungá ‘i ha founga ‘oku potupotu-tatau, faingofua, vave mo fakahoko lelei.

‘Oku mau mahino‘i kuo pau ki ha ngaahi fakatotolo ke fakahoko ia ‘i ha founga malu mo fakapulipuli pea fakahoko foki ‘i he laumālie lelei.

Te mau ngāue‘aki ‘a e ngaahi ola ‘e ma‘u meí he ngaahi lāungá ko ha faingamālie ia ke ako mei ai mo fakalelei‘i ai ‘a ‘emau ngaahi founga ngāué.

Founga ‘o hono ‘omai ha ngaahi fakakaukau

Kapau ‘okú ke lolotonga ‘i ha feitu‘u tauhi‘anga MIQ pea ‘oku ‘ikai lato ‘a ho‘o ngaahi ‘amanakí, ‘oku totonu ke ke fuofua ‘oatu ‘a e me‘a ‘okú ke tokanga ki aí ki he Pule ‘o e Feitu‘u Tauhi‘angá (Facility Manager) pe ko e Tokotaha Tokangaekina ‘o e Tu‘unga Lelei ‘a e Mo‘uí (Wellbeing Coordinator).

‘Oku ‘i ai ha kau mataotao ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ‘oku nau lava ‘o tokoni atu ki ha ngaahi fa‘ahinga palopalema kehekehe kau ai ‘a e malu‘í, malu mo e haó, mo‘ui leleí mo e tu‘unga lelei ‘a e mo‘uí, pea mo ha poupou ki he tu‘unga lelei ‘a e nofó (welfare support). ‘Oku totonu ke ke fuofua fetu‘utaki ki he timi ‘i he feitu‘u tauhi‘angá ke nau tokoni ki he ngaahi me‘a ‘okú ke tokanga ki aí.

Kapau ‘e ‘ikai lava hano solova ‘o e me‘a ‘okú ke tokanga ki aí, ‘e lava ke ke ‘oatu ‘a e palopalemá ni ‘aki ‘a ho‘o fakafonu ‘a e Foomu Lāungá (Complaints Form) ‘i he uepisaiti ‘a e MIQ. ‘A ia ‘e lava ke ma‘u ia ‘i heni: www.miq.govt.nz/about/contact-us

Founga ngāue ki he ngaahi lāungá

Te ke lava ‘o fakahoko ha lāunga ‘aki ‘a e:

  • Talanoa mo e Facillity Manager pe ko e Wellbeing Coordinator ‘i loto ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í mo e nofo fakakolonitiní.
  • Fakafonu ‘o e foomu ki he ngaahi lāungá ‘i he uepisaiti MIQ - www.miq.govt.nz/about/contact-us.

Ko e hā leva ‘a e me‘a ‘e hoko atu mei ai?

Ko e ngaahi lāunga kotoa pē ‘e ma‘u atu ki ai ha ‘īmeili ‘i loto ‘i he ‘aho ngāue ‘e ua ‘o fakapapau‘i atu kuo ma‘u ‘a ‘enau lāungá.

‘E fakahoko ‘a ‘emau founga fakatotoló ‘i he founga vave taha ‘e ala malavá pea ‘i loto ‘i he ‘aho ngāue ‘e nima hili ‘a hono ‘oatu ‘o e ‘īmeili ‘o fakapapau‘i atu ‘a hono ma‘u ‘o e lāungá, tukukehe kapau kuo ‘osi lava hano solova fakafiemālie ia ‘o e lāungá ‘i he vaha‘a taimi ko iá. Kapau ‘e fiema‘u ha taimi lahi ange, te mau fakafetu‘utaki atu ha ngaahi taimi fo‘ou mo e ngaahi ‘uhinga ki aí.

‘E tohi atu ‘a e Resolutions Team (Timi Ngāue ke Solova ‘a e Ngaahi Lāungá) ‘o fakahā atu ‘a e tu‘utu‘uní, fokotu‘u atu ‘a e ngaahi fakamo‘oni na‘e fakakaukau‘í mo e ngaahi faka‘uhingá, pea mo ha ngaahi ngāue kuo fakahoko ko ha ola ia ‘o e lāungá.

Kapau ko ho‘o lāungá ‘oku felāve‘i ia mo ha kautaha kehe ‘oku kau ‘i he MIQ, ‘e ala fakafehokotaki atu ‘a ho‘o lāungá ki he kautaha ‘oku kaunga ki aí. ‘Oku fakakau ‘i heni ‘a e ngaahi lāunga ‘e lelei ange ke ngāue ki ai ‘a e Va‘a Fakakautau ‘a Nu‘u Silá (New Zealand Defence Force), Potungāue Mo‘uí, Kau Polisi ‘a Nu‘u Silá pe ko ha potungāue kehe ‘a e pule‘angá pe ngaahi hoangāue kehe ‘oku nau kau ‘i hono fakalele ‘o ‘emau ngaahi feitu‘u tauhi‘angá.

Kapau ‘oku ‘ikai ke ke fiemālie ki he ola ‘o ho‘o lāungá

‘E fale‘i atu foki ‘e he Resolutions Team te ke ala ‘ohake ‘a e me‘á ni ki he ‘Ōfisi ‘o e ‘Omipatimení (Office of the Ombudsman) pe ‘Ōfisi ‘o e Komisiona ki he Tauhi Malu ‘o e Ngaahi Fakamatalá (Office of the Privacy Commissioner) (pe ko fē pē ‘ia kinaua ‘oku felāve‘i mo e lāungá) kapau ‘e ‘ikai te ke fiemālie ki he founga ngāué. Te ke lava ‘o ma‘u atu ha fakamatala lahi ange felāve‘i mo ‘enau ngaahi founga ngāué ‘i lalo:

www.ombudsman.parliament.nz(external link)

www.privacy.org.nz/(external link)

Pepa Fakalahi 4: Founga ‘o hono tui mo to‘o ‘o ha fakapuli ki he ihú mo e ngutú (face mask) ‘i ha founga malu mo hao

Tui ‘a e ngaahi fakapuli ko ia na‘e ‘osi ‘oatu kiate koé ‘i he taimi kotoa pē ‘okú ke ‘i tu‘a ai meí ho lokí, pe kapau ‘oku fiema‘u ke hū atu ha taha ki ho lokí ki ha ngaahi monomono pe ki hano fakama‘a. Kuo pau ke ke tui tu‘o taha pē ‘a e fakapuli ki he ihú mo e ngutú – ‘oku fiema‘u ke ke tui ha fakapuli fo‘ou ‘i he taimi takitaha ‘okú ke mavahe ai meí ho lokí. Kapau ‘e ‘osi ‘a ho‘o ngaahi fakapuli ki he ihú mo e ngutú ‘oku fakataumu‘a ke ngāue‘aki tu‘o taha peé (single-use face masks), fetu‘utaki atu ki he kau ngāue MIQF pea te nau ‘oatu ha fakalahi ‘o ho‘o ngaahi fakapulí. ‘Oua ‘e fevahevahe‘aki ‘a hono ngāue‘aki ‘o ho fakapuli ki he ihú mo e ngutú. ‘Oku ‘ikai ngofua ke ngāue‘aki ha ngaahi fakapuli ‘oku fakataumu‘a ke toe ngaūe‘aki (reusable masks) pea mo ha ngaahi me‘a ‘ufi‘ufi kehe ki he matá ‘i he taimi ‘okú ke ‘i ha feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘í pe fakakolonitiní.

Ko hono tui ‘o ha fakapuli ki he ihú mo e ngutú

  • Fanofano ho ongo nimá.
    • Kimu‘a pea toki tui ho fakapuli ki he ihú mo e ngutú, fanofano peaholoholo‘i ho ongo nimá pe ngāue‘aki ha huhu‘a milimili tāmate siemu ki he nimá.
  • Vakai‘i ho fakapuli ki he ihú mo e ngutú
    • Fakapapau‘i ‘oku ma‘a, mātu‘u pea ‘ikai mahae.
  • Tui ho fakapuli ki ho ihú mo e ngutú
    • Hili hifo ‘a e fakapuli ki ho ihú mo e ngutú ‘i ki ho funga ihú, ngutú mo e kumukumú, pea fakama‘u ‘a e ongo kaveí ki ho ongo telingá ke pukepuke‘aki ‘a e fakapulí.
  • Fetongi ‘a e fakapulí ‘i he houa ‘e fā kotoa pē pe toe vave ange kapau ‘oku nga‘unga‘u, mahae pe ‘uli.
    • Lī ‘a e ngaahi fakapuli ‘osi ngāue‘akí ki ha pini veve.
  • Fanofano ho ongo nimá.
    • Fanofano pea holoholo‘i ho ongo nimá pe ngāue‘aki ha huhu‘a milimili tāmate siemu ki he nimá.

‘I he taimi ‘oku tui ai ha fakapuli ki he ihú mo e ngutú, ‘oku totonu ke ke faka‘ehi‘ehi meí ha‘o:

  • Ala ki he konga ki mu‘a ‘o ho fakapulí.
  • Ala ki ho matá.
  • Ue‘i ho fakapulí.

Ko ha fakahinohino pau ‘eni ki hono ngāue‘aki ‘o e fakapuli ki he ihú mo e ngutú ‘i he ngaahi Feitu‘u Tauhi‘anga ki he Nofo Fakamavahe‘i ‘oku Pule‘í mo e Nofo Fakakolonitiní (Managed Isolation and Quarantine Facilities pe MIQF). Kuo pau ke ke tui pē ‘a e fakapuli ki he ihú mo e ngutú ‘oku ‘oatu ‘e he MIQF. Kuo pau ke ke tui tu‘o taha pē ‘a e fakapuli ki he ihú mo e ngutú – ‘oku fiema‘u ke ke tui ha fakapuli fo‘ou ‘i he taimi takitaha ‘okú ke mavahe ai meí ho lokí. Kapau ‘e ‘osi ‘a ho‘o ngaahi fakapuli ki he ihú mo e ngutú ‘oku fakataumu‘a ke ngāue‘aki tu‘o taha peé (single-use face masks), fetu‘utaki atu ki he kau ngāue MIQF pea te nau ‘oatu ha fakalahi ‘o ho‘o ngaahi fakapulí.

Founga ki hono vete ‘o e fakapuli ki he ihú mo e ngutú:  

  • Fanofano ho ongo nimá.
    • Kimu‘a pea toki tui ho fakapuli ki he ihú mo e ngutú, fanofano pea holoholo‘i ho ongo nimá pe ngāue‘aki ha huhu‘a milimili tāmate siemu ki he nimá.
  • Vete ho fakapulí.
    • Vete ho fakapulí ‘aki ‘a ho‘o to‘o ‘a e ongo kaveí meí ho ongo telingá.
  • Lī ‘a e ngaahi fakapulí ‘i ha pini veve.
    • ‘Oua te ke toe faka‘aonga‘i pe feinga ke tāmate‘i ‘a e siemu ‘i he ngaahi fakapuli ki he ihú mo e ngutú ‘oku fakataumu‘a ke ngāue‘aki tu‘o-taha pē.
  • Fanofano ho ongo nimá.
    • Hili ‘a ho‘o vete ho fakapuli ki he ihú mo e ngutú, fanofano pea holoholo‘i ho ongo nimá pe ngāue‘aki ha huhu‘a milimili tāmate siemu ki he nimá.

Ko ha fakahinohino pau ‘eni ki hono ngāue‘aki ‘o e fakapuli ki he ihú mo e ngutú ‘i he ngaahi Feitu‘u Tauhi‘anga ki he Nofo Fakamavahe‘i ‘oku Pule‘í mo e Nofo Fakakolonitiní (Managed Isolation and Quarantine Facilities pe MIQF). Kuo pau ke ke tui pē ‘a e kofukofu ki he ihú mo e ngutú ‘oku ‘oatu ‘e he MIQF. Kuo pau ke ke tui tu‘o taha pē ‘a e fakapuli ki he ihú mo e ngutú – ‘oku fiema‘u ke ke tui ha fakapuli fo‘ou ‘i he taimi takitaha ‘okú ke mavahe ai meí ho lokí. Kapau ‘e ‘osi ‘a ho‘o ngaahi fakapuli ki he ihú mo e ngutú ‘oku fakataumu‘a ke ngāue‘aki tu‘o taha peé (single-use face masks), fetu‘utaki atu ki he kau ngāue MIQF pea te nau ‘oatu ha fakalahi ‘o ho‘o ngaahi fakapulí.

Kia ora pea ‘oku talitali lelei koe ‘i ho‘o foki maí!

‘Oku hā atu ‘i lalo ‘a e fanga ki‘i tu‘utu‘uni ma‘ama‘a ‘oku mau kole atu ke ke muimui ki ai ‘i he lolotonga ‘a ho‘o ‘i he feitu‘u tauhi‘anga ki he nofo fakamavahe‘i ‘oku pule‘í.

‘E tauhi ‘e he ngaahi tu‘utu‘uni ko ‘ení koe mo e ni‘ihi kehé ke mou malu ai pea tokoni ai ki hono ta‘ofi ‘o e mafola ‘a e COVID-19.

Nofo pē ‘i ho lokí

‘Oku tapou atu ke ke nofo pē ‘i ho lokí tukukehe kapau ‘oku fiema‘u ke ke ‘alu ki ha feitu‘u. ‘E tauhi ai heni koe ke ke malu mei ha‘o fa‘ahinga feangainga mo e mahakí pea ta‘ofi ai ‘a e mafola ‘a e COVID-19.

Kapau te ke ongo‘i puke, kātaki ‘o nofo pē ‘i ho lokí pea telefoni atu ki he timi ‘i he feitu‘u tauhi‘angá. Te nau fale‘i atu ‘a e me‘a ke fakahokó.

Tui ho fakapulí

Tui ‘a e ngaahi fakapuli ko ia na‘e ‘osi ‘oatu kiate koé ‘i he taimi kotoa pē ‘okú ke ‘i tu‘a ai meí ho lokí, pe kapau ‘oku fiema‘u ke hū atu ha taha ki ho lokí ki ha ngaahi monomono pe ki hano fakama‘a.

Fakamama‘o ‘aki ‘a e mita ‘e 2 meí he ni‘ihi kehé

Tauhi ma‘u pē ‘a e vā mama‘o ko e mita ‘e 2 meí he ni‘ihi kehé tukukehe ‘a kinautolu ‘oku mou ‘kaungā nofó‘ (ho fāmilí/hoá).

‘Oua ‘e hū atu

‘Oua na‘á ke hū atu ki he loki hōtele ‘o ha tokotaha kehe ‘oku ‘ikai kau ‘i ho ‘kaungā-nofó‘.

Last updated: 12 November 2020